Integriteit aan de universiteit

De democratisering van het onderwijs heeft naast grote voordelen ook een aantal nadelen gehad. Met het aantal studenten en studierichtingen groeide ook het aantal professoren en docenten. Men zocht naar manieren om ook bij de professoren en docenten het kaf van het koren te scheiden. Het gezonde mechanisme van de kwalitatieve peer review groeide uit tot de meer kwantitatieve benadering van “publish or perish”. Een factor die uit het oog verloren werd, is de academische integriteit. Integriteit staat altijd onder druk in een meritocratie. Integriteit aan de universiteit houdt in dat academici:

(1)   Eerlijk zijn over de inhoud die ze aanbieden. Die eerlijkheid houdt ook in dat men bescheiden blijft over de geldigheid en de maatschappelijke impact van de inhoud. Die inhoud kan best op een ‘wetenschappelijke’ manier geformuleerd worden. Suggestieve taal is in een wetenschappelijk artikel uit den boze.

(2)    Eerlijk zijn In de erkenning van de bronnen. Academici maken geen gebruik van plagiaat en zijn eerlijk bij het gebruik van Artificiële Intelligentie.

(3)    Eerlijk streven naar maatschappelijke relevantie in de keuze van onderzoeksonderwerpen. De reden is dat onderzoek werkingsmiddelen van de overheid, en dus van de ganse maatschappij opslorpt.

(4)    Gewetensvol zijn in het gebruik van hun tijd en hun bekendheid in de media. Een wijze professor maakt een afweging tussen maatschappelijke noodzaak en entertainment gehalte. Gaat het entertainmentgehalte te ver, dan zoekt de professor terug het eigen labo op, en niet de volgende TV-studio.

In de wetenschap staan de vaststellingen steeds boven de ego’s van de wetenschapsbeoefenaars. Wetenschap vergt nederigheid. Nederigheid is het beste antidotum tegen de afbrokkeling van het respect voor wetenschappelijk werk.

Of professoren links of rechts zijn, is eigenlijk niet belangrijk. Ze moeten het onderling natuurlijk wel eens raken over de inrichting van het onderwijs. Hoe belangrijk is het aanbieden van gelijke kansen, wetende dat alle studenten met een ongelijke achtergrond starten? Moet een universiteit een inclusief beleid voeren en is dat wel mogelijk met een gelijke behandeling van ongelijken? Als je kiest voor een ongelijke behandeling, zou je dat best niet onder de mat vegen, maar openlijk erkennen. We wensen de professoren alle succes in het oplossen van dit vraagstuk.

Integriteit is belangrijker dan competentie en competentie is belangrijker dan succes. Het is een principe dat ik eerder in deze blog de ongelijkheid van Confucius genoemd heb. En academische vrijheid is niet absoluut. Het is altijd vrijheid binnen de perken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vier weken geleden: De strijd om het hart van het kind.

Foto: bron KU Leuven | Rob Stevens

De strijd om het hart van het kind

In deze laatste week voor de start van het schooljaar worden niet alleen de potloden gescherpt. Politiek links en politiek rechts wetten ook hun messen voor een nieuwe bloedige strijd en zoals ieder jaar draait die strijd om het hart van het kind.

Hierbij een voorsmaakje. In het Verenigd Koninkrijk ontstond in het voorbije jaar een controverse rond de legendarische TV serie Blackadder. In het onderwijs hadden een aantal leerkrachten gebruik gemaakt van deze serie om gebeurtenissen en sociale toestanden in Flanders fields toe te lichten. Politiek rechts vond dat niet kunnen. In de serie werd een loopje genomen met de Engelse heldenmoed en met de Engelse nationale gevoelens. Wereldoorlog I werd -in de serie- niet als een ‘rechtvaardige oorlog’ gepresenteerd, maar als waanzinnig resultaat van politieke en diplomatische onkunde.

Bevraagd naar zijn mening over deze beschadiging van de TV serie, stelde Tony Robinson (alias ‘Baldrik’, logischerwijze ook lid van de Labourpartij), dat de hele beschadigings-operatie eerder het onderwijskorps betrof dan de TV serie. Ik denk dat hij gelijk heeft. De politieke rechterzijde heeft geen vertrouwen in het onderwijskorps en bekritiseert het onderwijssysteem al jaren. De sneer naar Blackadder is eigenlijk bedoeld als een sneer naar de hedendaagse leraars en hun opvattingen. Zijn leraars dan niet wijs genoeg om zelf te bepalen hoe zij hun leerstof aanbrengen?

We herkennen dit. Ook bij ons rommelt het daarover tussen links en rechts. En dat was in mijn schooltijd ook al het geval. De inzet van de strijd is niet geheel onbelangrijk. Het gaat over de politieke voorkeuren van onze kinderen en die voorkeuren bepalen de maatschappij van morgen. Als wij straks onze oude dag beleven, zal er dan geld zijn voor ouderenzorg, voor Patriot raketten, voor de bestrijding van de Amerikaanse eik of zullen anderen die beslissingen voor ons nemen vanuit Moskou of Teheran? Bij politiek rechts overheerst een gevoel dat linkse elementen de kinderen indoctrineren met hun denkbeelden. Vroeger ging het over Marxisme, vandaag over klimaatactivisme en migratie. Politiek links voelt die weerstand en steekt met de hulp van de pers een tandje bij in de ‘bewustmaking’, die daardoor inderdaad doctrinaire kenmerken is gaan vertonen. Dat werkt averechts en dat hebben ze aan de linkerzijde nog niet goed begrepen. Het gaat allang niet meer over opinies.

Het doel van het onderwijs moet zijn de grove simplificaties in de sociale media te kunnen doorzien. Ook hooggekwalificeerde academici blijken dit vandaag niet te kunnen of moeten we zeggen: niet te willen? Agressieve tweets miskennen de dubbelzinnigheid van de gegevens waarover de beleidsmakers beschikken. Ze miskennen ook de dilemma’s en de paradoxen waarvoor elke beslissingnemer zich geplaatst kan weten. Het onderwijs moet dus meer aanbieden dan kennis, gemeten met punten.

Het moet (1) ook de waarde van overleg en maatschappelijke betrokkenheid bijbrengen. (2) het belang van een maatschappelijk ondersteunde ethiek bijbrengen (3) karaktervorming en deugdzaamheid bijbrengen. Tot die deugdzaamheid behoren ook de wijsheid en de academische integriteit.

Inzake punt (3) zou het onderwijs ook een soort ‘heilige gedrevenheid’ moeten bevorderen. Kennis zonder gedrevenheid is waardeloos. Gedrevenheid kan een karaktertrek worden door het brengen van offers. Heilige gedrevenheid wijst erop dat de aandrijver niet de persoonlijke ambitie is maar een spiritueel goed dat boven het individu staat. In het godsdienstig onderwijs is dit ‘de Geest’ door wie wij ons laten leiden. Cultuur en godsdienst lijken misschien nutteloos in een technologische maatschappij maar ze kunnen net zinvol zijn voor de hoger beschreven doelstellingen. En een Blackadder serie kan ik zeker aanbevelen om de problematiek van leiderschap te begrijpen. Onderwijs is niet alleen leren kennen of leren doen, maar ook en vooral: leren willen.

Links en rechts zijn het niet alleen oneens over de inhoud van het onderwijspakket. Ze zijn het ook oneens over de inrichting van het onderwijs: de noodzaak van gelijke kansen en / of de noodzaak van een bijgestuurde inclusiviteit. Daar zullen we het over hebben als het hoger onderwijs over vier weken van start gaat.

Afbeelding: de laatste week van Augustus is ook de week van kerkvader Augustinus. In onze Abdij van Park begroet hij je bij het binnenkomen in de kerk. Je kan hem herkennen aan zijn hart dat hij hier in zijn rechterhand draagt.

De Trein der Traagheid

Deze novelle van Johan Daisne stond geboekstaafd als model voor het magisch realisme. Het was verplichte lectuur voor de leerlingen van het Sint-Albertuscollege te Heverlee-Haasrode. Het is een verhaal waarin de schrijver / lezer telkens opnieuw zichzelf ontmoet. Ik dacht er in mijn verdere leven vaak aan terug, en dan vooral om uit te maken of aankomende belangrijke gebeurtenissen mij op dat moment vooral vervulden van inertie of van psychisch automatisme.

Leek het magisch realisme mij eerst bevreemdend, zo vloeien magie en werkelijkheid nu steeds meer samen, zodat het magische realisme meer en meer een pleonasme is gaan worden. Bevreemdend is eerder hoe mijn waarneming van de werkelijkheid steeds meer gefocust is geraakt op het vergankelijke, het transitoire, de passages van mijlpalen en de ontwikkeling van intergenerationele liefde.

Ik denk er wel eens aan wanneer ik vanuit Heverlee de trein naar Waver neem, of wanneer ik 's avonds terugkeer. Un soir, un train.

Foto bron: https://fine-arts-museum.be/nl/de-collectie/paul-delvaux-avondtrein 

Feest van de Heilige Familie

Op deze eerste zondag na Kerstmis vieren we met de Kerk het feest van de Heilige Familie. Zowel met heilig als met familie bestaat er vandaag nogal wat onduidelijkheid. Vele mensen hebben een verkeerd begrip van het woord heilig. Ze denken dat de Kerk bepaalde mensen als volmaakt bestempelt en die krijgen dan het etiket heilig. Ze denken dan dat dit feest alleen over de familie van Jezus van Nazareth gaat. De familie van Jezus is inderdaad nog altijd een groot ideaal, maar in feite lukt dat zo aardig omdat we er zo weinig over weten.

En dat terwijl heilige mensen en dingen ook deel uitmaken van ons dagelijks leven. Heiligheid vergt geen volmaaktheid. Heilig is al wat van grote betekenis is, en een bijzondere bescherming verdient. Daar bestaat vandaag geen duidelijke consensus over. Voor de ene is de koers van een aandeel heilig, voor de andere het lakwerk van zijn auto. Maar de Kerk promoot een niet-materiële, zelfs ‘goddelijke’ heiligheid, die gebaseerd is op de zaligsprekingen. Zij vindt dat de familie, meer bepaald ook het gezin onaantastbaar is, en dat het gezin bijzondere bescherming moet genieten.

Maar ook het begrip familie of gezin is veranderd. Vroeger waren het: vader, moeder en kinderen. Vandaag gaat het over zeer diverse samenlevingsverbanden onder één dak. Niet al die samenlevingsverbanden zouden zichzelf ook werkelijk als gezin bestempelen maar in feite zijn ze dat soms wel. De Kerk ziet in dat ook die gezinsvormen bescherming verdienen maar wil nog niet te snel vooroplopen om de eenheid tussen de wereldkerken te behouden. Het gezin vormt een cel in de ganse samenleving, maar de eenheid van die cel wordt wel bedreigd door een nietsontziend economisch systeem. Laten we om te beginnen onze slaafse gehoorzaamheid aan dit systeem in vraag stellen.

Intergenerationele solidariteit en Kunnen zijn wie je bent is zeker ook van belang.

Afbeelding 1: Aanbidding van de herders, altaarstuk van de abdijkerk in Thorn, NL
Afbeelding 2: De vlucht naar Egypte, Caravaggio, Public domain, via Wikimedia Commons 

Ode aan de ijver

"Zelo zelatus sum pro domino, deo exercituum." "Met ijver heb ik me ingezet voor de Heer, de God van de heerscharen". Elia antwoordt het telkens weer aan God zelf, als die hem tot tweemaal toe vraagt: “Waarom ben je hier, Elia?” Elia zegt het niet uit trots maar vanuit de diepst denkbare wanhoop. Hij is op de vlucht voor de afvallige heersers van Israël die hem willen ombrengen. Het zinnetje prijkt boven de ingang van het klooster van de karmelieten in Heverlee. Dat paste niet alleen wonderwel bij de Karmel spiritualiteit, het moest de leerlingen van het Sint-Albertuscollege wellicht ook tot ijver en offervaardigheid aanzetten.

We associëren ijver inderdaad vooral met werkijver of vlijt maar dat is niet helemaal wat Elia bedoelde. IJver is algemeen een soort brandend vuur voor een hoger doel. Bij Elia is dat eerder geloofs- en verkondigingsijver.

De Britse denker Roger Scruton stelt in zijn boek Against the Tide: “Sacrifice is essential to achieve anything worth pursuing”. Hij denkt daarbij uiteraard op de eerste plaats aan het onderwijs. De verwerving van kennis en vaardigheden vergt een offer van leerling én leerkracht voor een hoger doel. Dat offer bestaat vooral uit ijver en tijd en dus ook uit geduld. 

De ijver staat de laatste tijd onder druk door de toegenomen nood aan zelfzorg. Die zelfzorg zou niet zo hard nodig zijn als we ons leven en dat van onze kinderen wat eenvoudiger zouden houden en minder zouden ingaan op alle mogelijke opportuniteiten. Misschien moeten we vooral ijveren voor vereenvoudiging. Maar de ijver kan als deugd toch wel wat herwaardering gebruiken. Ze past vooral goed in het rijtje van de deugdzaamheden (ijver, integriteit, discipline, wellevendheid, plichtsbesef) die ons onderwijs zou moeten promoten.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Voetjes op de Grond en Mozart Assassiné. In mijn Engelstalige blog Ode to Industry wijs ik erop dat de zuivere werkijver eerder een ideaal van onze economische wereld is dan een ideaal dat afkomstig zou zijn uit Bijbelse verhalen.

Foto: Portaal van voormalig karmelietenklooster in Heverlee 2024 ©Wim Lahaye

Vrijheid geven en vrijheid nemen

In de lessen voor de 21e eeuw leerden we dit jaar over innovatiemanagement het volgende: je behaalt de beste resultaten met gesubsidieerde innovatie als je de actoren op het terrein, in dit geval de academici, de volledige vrijheid laat om de thema's van de innovatie te bepalen. De onderzoekers zijn zich voldoende bewust van hun maatschappelijke rol. Ze zijn zelf perfect in staat om goede thema's te selecteren die zowel maatschappelijk relevant als technologisch uitdagend en haalbaar zijn.

Je moet dus vrijheid kunnen geven maar je moet ook vrijheid kunnen nemen. In het geval van innovatiemanagement betekent dat dat de onderzoekers ook de vrijheid moeten nemen om nieuwe thema's te definiëren en uit te werken. Het vergt vertrouwen tussen vrijheid-gever en vrijheid-nemer.

We hebben soms meer vrijheid dan we denken. We zijn het zo gewend om voor centen gezegd te krijgen wat we moeten doen dat we onvoldoende beseffen dat we een heel eigen weg zouden kunnen gaan. De universiteit van Harvard gaf het goede voorbeeld door de eigen academische vrijheid te verkiezen boven elke politieke bemoeienis. Het is niet zo dat dergelijke keuze geen consequenties met zich meebrengt, maar wie denkt op langere termijn, verkiest gewoonlijk de vrijheid en krijgt -op lange termijn- gelijk.

Het doet allemaal een beetje denken aan het lijdensverhaal volgens Johannes waar Jezus Christus tegenover Pontius Pilatus staat. Pilatus vraagt Hem: “Weet Ge dan niet dat ik de macht heb om U vrij te spreken, maar ook de macht heb om U te kruisigen?”. Maar Jezus neemt zijn vrijheid en verklaart dat Pilatus volstrekt geen enkele macht over Hem zou kunnen uitoefenen als die macht hem niet van hogerhand gegeven zou zijn. Hij tart het gezag en neemt de vrijheid om koning te zijn. Hij is het nog altijd.

Paus Franciscus I werd gisteren opgenomen in het huis van de Vader, zoals ze dat in het Vaticaan zo mooi kunnen zeggen. Hij heeft in zijn pontificaat ook heel wat vrijheid genomen, bijvoorbeeld door de synodale weg te proberen gaan. Het kan ons iets leren. Als we vrijheid krijgen, is het belangrijk dat we ze ook nemen en uitoefenen, anders is het spoedig voorbij met de vrijheid. Laten we dus zoveel mogelijk gebruik maken van onze vrijheid opdat ze zou kunnen blijven bestaan.

Ik verwijs ook naar mijn blog: Vrijheid en bevrijding.

Image by liliy2025 from Pixabay

Humor in de grote verdrukking

Lachen we minder dan vroeger? Op het werk is het lachen ons wel vergaan. Op andere plekken kan het soms nog wel, maar wat Jupiter mag, is daarom nog niet toegelaten voor een gewoon rund. (Quod licet Iovi, non licet bovi.) Lachen is bedreigend geworden. Een zekere paranoia heeft zich van ons meester gemaakt. Lachen wordt nu geassocieerd met uitlachen en pesten. Lachen is de voorbode van het concentratiekamp geworden.

In verband met de verdrukking van humor, wijzen rechts-conservatieve kringen wel eens met de vinger naar de ‘linkse’ woke beweging. Maar de woke beweging wijst wel terecht op bestaande gevaren. De woke beweging is niet tegen humor maar wil vooral de sterken ontraden om te lachen met de zwakkeren. Daar is iets voor te zeggen. Meerderheden lachen best niet met minderheden als op die manier een hellend vlak naar geweld kan afgegleden worden. Moeten de zwakkeren dan wel kunnen lachen met de sterkeren? Dat gaat tot frustraties leiden. De sterke heeft ook humor nodig om zijn eigen frustraties en zwakke momenten enigszins de baas te blijven. Woke moet ook rekening houden met de verzwakte positie van de sterken of van al wie blijkbaar toch behoefte heeft aan humor in een wereld vol ongerechtigheid, een wereld die niemand van ons werkelijk zo gekozen heeft. (Maar waar we wel veel harder aan zouden kunnen werken voor alle duidelijkheid.)

Maar humor volstaat niet om grote ongelijkheden aan te kunnen, misschien wel om tijdelijk oncomfortabele toestanden te kunnen verdragen. Hoewel, is de Britse humor misschien een bijproduct van een uitgesproken standenmaatschappij vol onderhuidse spanningen? Humor is zeker een sociale vaardigheid, in die zin vergelijkbaar met hoffelijkheid en vriendelijkheid. Humor is de olie in de motor van onze maatschappij. Maar als die motor sputtert, dan ligt dat nog niet noodzakelijk aan de kwaliteit van de olie... Laten we humor cultiveren, maar niet zonder de nodige medemenselijkheid en de nodige fijnzinnigheid.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Competitie in ongelijkheid en het Golem effect.

Deze blog is voor Jan Van Hoof †, een nonkel die bekend stond voor zijn humor.

Foto: de flaneur, standbeeld op Lange Voorhout, Den Haag, maart 2017 ©Wim Lahaye

Onverwelkbare Wijsheid

“Sapientia Immarcescibilis”, onverwelkbare wijsheid is wat de Leuvense Universiteit nu al zeshonderd jaar mag cultiveren, en dit voor de stad, voor het land en voor de wereld.

Daarbij wordt nogal eens nadruk gelegd op het intellectuele vernuft, op loepzuivere rationaliteit en op de talrijke realisaties, maar misschien komt de zegen van de universiteit vooral voort uit het cultiveren van een wetenschappelijke attitude, waarbij ik graag nadruk leg op attitude.

Want goede wetenschapsbeoefening is vooral gediend met een houding van bescheidenheid. Goede wetenschappers nemen hun wensen niet voor werkelijkheid. Ze kunnen het ego wegcijferen. Ze kijken onbevangen, vol ootmoed naar wat we nog altijd de schepping mogen noemen. Die schepping bestaat uit natuur en cultuur, uit wat de mens ontving en uit wat de mens zelf opbouwde. Het bracht ons exacte en humane wetenschappen, maar de universiteit leeft ook van haar interdisciplinariteit.

Goede wetenschappers cultiveren een houding van openheid en intellectuele eerlijkheid. Zij kunnen de waarheid erkennen aan de hand van concrete bevindingen, ook als die waarheid niet direct overeenkomt met eigen verwachtingen of wensen. Wie fouten maakte of successen boekte is daarbij minder belangrijk dan de ontdekking van de waarheid zelf. Integriteit is altijd belangrijker dan competentie omdat de afwezigheid van integriteit elke vorm van competentie in de weg staat.

De onverwelkbare wijsheid komt eigenlijk voort uit die bescheiden houding van intellectuele integriteit. Het is onze beste waarborg tegen dweperij, dictatuur en achterlijkheid. Het is die attitude die van de universiteit een licht voor de volken maakte en laten we hopen dat het nog lang mag schijnen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: Wetenschap als roeping en  Onderwijs, cultuur en deugdzaamheid.

Afbeelding 1: Stichtingsbul reproductie van KU Leuven

Afbeelding 2: Universiteitshal Leuven (bron is me niet meer bekend)

History Class Revisited

Bij de viering van 75 jaar Sint-Albertuscollege gaven geschiedenisleraars Guy Putseys en Marc Swevers een opgemerkte en gesmaakte geschiedenisles aan de aanwezige oud-leerlingen. Leerlingen maken nu al vroeg kennis met bronnenonderzoek. De beide leraren toonden aan hoe degelijk bronnenonderzoek leerlingen op weg kon zetten om kritisch en zelfkritisch te gaan denken. Met degelijk bronnenonderzoek kan je heel wat algemeen aanvaarde paradigma's op losse schroeven zetten.

Het voorbeeld dat ze gaven waren de atoombommen van 1945. Hebben die een einde gemaakt aan de Tweede Wereldoorlog? Algemeen nemen we aan van wel maar blijkbaar kan je tot een meer genuanceerd inzicht komen als je andere bronnen raadpleegt. In die laatste dagen van de zomer van 1945 kon Rusland zijn troepen snel wegtrekken van het Berlijnse front en veroverde het in ijltempo Mantsjoerije op de Japanners. Japan stond dus met het mes op de keel toen het Russische leger al spoedig voor de deur stond. 

Geschiedenis wordt altijd geschreven door de overwinnaars. “Vae victis!” (Wee de overwonnenen!). Ik herinner me dat we het in de lessen van 40 jaar geleden ook al hadden over het begrip oorlogspropaganda. Er werd ons in de middelbare school al op het hart gedrukt dat ook onze berichtgeving nooit neutraal was en ik ben dat nooit vergeten. En inderdaad, hoe erg de propaganda ook is aan de Russische zijde, over de Oekraïnecrisis krijgen we nu zelf een ongezien eenzijdige berichtgeving.

Ik verwijs ook naar mijn blog Geschiedenis maakt geschiedenis.

Foto: B29 ‘Enola Gay’ die de bom op Hiroshima wierp, nu in Udvar-Hazy Center Chantilly, VA, USA 2018 ©Wim Lahaye

Voetjes op de grond

Het onderwijs moet voorbereiden op de ‘echte’ wereld. Maar wat is de echte wereld? Als we eerlijk zijn, de echte wereld is een tranendal. De beste opvoeding is een zachte landing in de ellende van het bestaan.

Maar moeten we onze kinderen dan opvoeden in idealisme of in realisme? Idealisme is nodig om de wil te ontwikkelen om de wereld te veranderen. We willen geen nakomelingen die tevreden zijn met deze wereld. Maar ook realisme is nodig. Wie alleen maar goede intenties heeft, ziet de klippen niet waarop die schipbreuk kan lijden. Een dosis realisme en pragmatisme is nodig om werkelijk vooruitgang te boeken.

In een middelbare school zoals het Sint-Albertuscollege Haasrode waar ik les volgde, was het idealisme sterk aanwezig in het lerarenkorps. Toch waren er ook enkele leraren die op een heel eigen wijze het realisme predikten en ons aanmaanden “de voetjes op de grond” te houden. Misschien vergde ook dat een zeker idealisme.

Wellicht is het voor een mens ook goed en gezond om ambitieus te zijn en toch niet te veel te willen. Zelfkennis is de sleutel. Het is niet gemakkelijk om dat aan opgroeiende leerlingen bij te brengen.

In elk geval, die jaren in SALCO waren de mooiste van mijn leven. Het grootste geschenk van het college waren mijn vrienden.

Foto: De hemelvaart van Elia, ingang Sint-Albertuscollege Heverlee – Haasrode 2024 ©Wim Lahaye

Het vuur uit de brand redden

In Land van Ergens verwijst professor emeritus Mark Eyskens naar een beroemd citaat dat wordt toegeschreven aan Jean Cocteau. Het komt uit een interview. De vraagsteller vraagt: “U hebt zoveel kunstschatten, boeken en souvenirs in uw huis. Wat zou u eruit redden als er plots een brand zou uitbreken?”. Cocteau zou geantwoord hebben: “Het vuur natuurlijk. Ik zou het vuur uit de brand slepen”.

Inderdaad is het vuur van verlangen, van gedrevenheid en liefde het kostbaarste dat wij bezitten. Jammer dat we in deze onbarmhartige prestatiemaatschappij er alles aan doen om bij elkaar dat vuur te doven, zonder dat we het beseffen. We doen dat met torenhoge verwachtingen. Een beter blusmiddel bestaat er niet. Het vuur dooft uit bij gebrek aan zuurstof. Met het begrip ‘burn-out’ gebruikt men heel terecht en heel vindingrijk de metafoor van het vuur.

En toch, we weten niet hoe het komt, maar het vuur laait telkens weer op! Het is wellicht een heilig vuur. Het vuur doorgeven is dan is het beste dat we kunnen doen. Het was misschien de eerste archetypische activiteit die ons tot mens maakte. Laten we tijd maken om het vuur tijdig door te geven aan onze opvolgers, kinderen en collega’s!

"Tradition ist nicht die Anbetung der Asche, sondern die Weitergabe des Feuers". Laten we ook aan moeders de kans om hun vuur door te geven.

Foto: Grot van Niki de Saint Phalle, Herrenhäuser Gärten, Hannover 2024 ©Wim Lahaye

La confiance en soi

Dit boek van filosoof Charles Pépin handelt over een aspect van het leven dat belangrijker is dan ooit: het zelfvertrouwen. Natuurlijk was zelfvertrouwen vroeger ook van belang maar teveel zelfvertrouwen kon je ook je kop kosten. Dat lijkt niet langer het geval. Het is soms zonde van de zendtijd die de talrijke hedendaagse narren krijgen.

Charles Pépin publiceerde eerder ‘Les vertus de l’échec’ , een boek waarvan de inhoud nogal goed overeenkomt met het potentieel van een mislukking.

De filosoof Pépin stelt nogal interessante vragen: waar komt zelfvertrouwen vandaan, of anders gezegd: hoe bouwen ogenschijnlijk zelfverzekerde mensen hun zelfvertrouwen op? Hij argumenteert dat zelfvertrouwen niet zomaar uit zichzelf ontstaat. Er is vaak een vertrouwen van een bemoedigend persoon mee gemoeid. Daarnaast speelt bewondering soms een rol. Kunnen wij nog echt iemand bewonderen, niet om die persoon blind te imiteren maar om geïnspireerd te raken? Met zelfvertrouwen is meestal ook actie gemoeid, refererend naar de tienduizend uur oefening van Malcom Gladwell die we eerder bespraken in verband met geduld. En er is tenslotte ook een mystiek loslaten vereist. Je kan zelfvertrouwen niet afdwingen.

De meest bruikbare raad die de auteur geeft is deze: voor een goed zelfvertrouwen, vergelijk jezelf niet met anderen, maar vergelijk jezelf met jezelf: met waar je stond voor je je laatste stukje weg aflegde. Het is de persoonlijke vooruitgang die zelfvertrouwen schept.

De auteur is overtuigd dat de filosofie jongeren kan helpen door hen aan de hand van vragen te confronteren met de menselijke conditie waarin onzekerheid nu eenmaal essentieel is. "Avoir confiance en soi, ce n’est pas être sûr de soi. C’est trouver le courage d’affronter l’incertain au lieu de le fuir."

Ik verwijs ook naar mijn blog Troost voor perfectionisten.

Sorg, daß der Balken waagerecht ...

De terugkeer naar het werk kan zwaar uitvallen. We verlaten luilekkerland en keren terug naar onze werkbiotoop voor een aankomende periode van werk, koude en duisternis, beter bekend als de winter. Het is niet de hoeveelheid werk, noch de moeilijkheidsgraad van het werk die ons afstoot. Het is de angst voor kritiek op ons werk, de kritiek die we moeten doorstaan als we met ons werk naar buiten komen. Bloed en zweet vormen geen enkel bezwaar. Het zijn de tranen die ons het meest bezwaren bij de terugkeer naar het werk. De critici komen terug uit vakantie. Koude kritiek is op komst.

Het probleem met kritiek is dat we er meestal geen verweer tegen hebben. Als kind was dat ook zo, en sommige littekens zijn blijvend. Maar als de kritiek van een beminnende volwassene kwam, volstond het meestal ons gedrag aan te passen en beter in de pas te lopen, en met een beetje geluk konden we daarvoor ook nog beloond worden. De kritiek die we krijgen als volwassene is een ander paar mouwen. Als de kritiek zakelijk, opbouwend en liefst vriendelijk geformuleerd is, kunnen we er rekening mee houden, en soms slagen we er toch nog in ons moeizaam opgebouwd werk bij te sturen, maar meestal volstaat ook dat niet. Maar als de kritiek persoonlijk en/ of afbrekend is, kunnen we er nauwelijks iets mee. We vrezen nu ook de schandpaal van de sociale media. Ongepaste reacties maken de kritiek dan alleen nog schadelijker.

Het kan dan helpen anders over die kritiek te denken. We zijn vooral verdrietig omdat we denken dat die kritiek onze moeizaam opgebouwde reputatie besmeurt. Dat is niet zo erg, omwille van twee redenen: ten eerste is onze reputatie volstrekt onbelangrijk in dit tranendal, ook al vinden wij die wel belangrijk. Maar de kritiek besmeurt onze reputatie ook niet, omdat ze vooral de kritiekgever besmeurt. Als die criticus afbrekende kritiek formuleert, zoekt die gewoonlijk ijdele erkenning in de groep. Als we die kritiek krijgen, is dat dus een teken dat we iets belangrijks gedaan hebben in de groep. We steken daarmee boven het maaiveld uit en dat lokt mensen die het maaiveld kort willen houden om zelf zichtbaar te blijven. Kritiek is dus een indicatie dat we letterlijk uitstekend werk leveren. De criticus is dus degene die bezorgd moet zijn over diens reputatie. Niets kan een mens bezoedelen van wat buiten hem komt.

Foto: "Die Zeit, ob gut ob schlecht, sorg, daß der Balken waagerecht." Vakwerkhuis in Celle, Nedersaksen, Duitsland 2024 ©Wim Lahaye

Het vuur van moeders

In deze Brave New World lijkt er wel iets eigenaardigs aan de hand. Het kind staat daar als een atleet met een rugnummer klaar om een bepaalde prestatie neer te poten. In die pedagogie waren vaders al langer van het toneel verdwenen. Vaders waren niet echt, niet echt bekommerd, niet betrokken en niet authentiek. De teneur van de tijd wordt beschreven in het liedje 'Op een mooie pinksterdag'.

Maar de moeders stonden er nog wel, tot voor kort tenminste. Zullen ook zij zachtjes van het toneel verdwijnen? Moeders moeten zich kunnen ontplooien en kinderen kunnen daarvoor als een hinderpaal gezien worden. We hebben nu een tekort aan tijd en energie in gezinnen en een tekort aan crèches. Kinderen moeten hun eigen weg maken, eigen beslissingen nemen, eigen passies navolgen en ze mogen nergens toe gedwongen worden. In werkelijkheid krijgen onze kinderen reusachtig veel inhoud via de media te verwerken. Hun contacttijd met ouders is zeer kort. Is het een wonder dat we bezorgd zijn? Tegelijk stellen ouders zich zeer veeleisend op tegenover opvoeders en leerkrachten.

Van grote figuren wordt soms wel eens de moeder in beeld gebracht. Wat daarbij opvalt, is dat alle grote figuren opgevoed werden met veel vuur van hun moeders. Bijna alle groten der aarde hadden een moeder die hen aanspoorde, begeleidde en op het rechte pad hield. Nu kan het vuur van een moeder natuurlijk van een andere moeder komen dan de directe biologische moeder. Een vinnige grootmoeder kan wonderen verrichten als het kind dat geluk mag kennen. Maar er moet ergens een band van liefde zijn, een band die langer duurt dan het verblijf in een kinderdagverblijf.

Men begint geleidelijk aan in te zien dat probleemjongeren vooral persoonlijke verbondenheid nodig hebben. Iemand moet persoonlijk betrokken zijn bij de jongere of bij het kind. Iemand moet van het kind houden zoals het is, niet zoals het presteert. En dan komt het vuur van de liefde vanzelf. Hebben onze moeders (vaders) wel voldoende tijd? Kunnen we jongeren een alternatief aanbieden voor de huidige hersenspoeling door onze media, liefst iets anders dan wat ik ooit de raktivering van de kids genoemd heb?

Overigens ben ik van mening dat de zondagsrust geëerbiedigd moet worden.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Leren willen en willen leren en Uit vuur geboren.

Afbeelding: 'Geloof, hoop en liefde' gewelfschildering van pater Leo Coppens OSA, in de kerk van OLV van Troost, Heverlee

Ronduit

In dit boek vertelt Caroline Pauwels ronduit over haar leven en werk als vrouw, moeder, communicatiespecialist, professor en rector aan de VUB. Het is geen informerend relaas. Het is vooral een beschouwend boek.

Caroline Pauwels was naar verluidt een aangename persoonlijkheid en in het boek is dat vooral te merken aan haar open hart voor de medemens. Ze stond genereus in het leven volgens de leuze van Rutger Bregman: de meeste mensen deugen. Ze was ook een grote fan van Hannah Arendt.

In het boek raakt zij het probleem aan van de kloof tussen academici en populisten. Enerzijds ziet zij in dat beide zijden in open debat moeten gaan en elkaar de hand moeten proberen reiken. Anderzijds ziet zij ook de problematiek ervan in. Het debat is zelden intellectueel. Het gaat niet over een confrontatie van originele intellectuele argumenten, eerder een van clichématige voorstellingen die vaak gepaard gaan met een totale afwezigheid van feitenkennis.

Is een debat misschien alleen mogelijk als beide zijden erkennen dat zij clichématige voorstellingen koesteren en dat gegevens en conclusies altijd betwistbaar zijn? Ik weet het niet maar ik deel wel Caroline Pauwels’ verbazing over al die mensen die menen te weten wat typisch is voor de islam of voor de Arabische cultuur. Als je diezelfde genieën vraagt wat zij weten over de christelijke cultuur, antwoorden zij zeer trots dat zij daar niets over weten, toch wel verbazingwekkend voor mensen die van hier zijn. (Dit is mijn persoonlijke observatie.) You are the enemy of what you ignore.

De auteur van Ronduit maakt zich ook zorgen over het feit dat nog weinig Europese politici het Europees project verdedigen.

Tenslotte heeft zij ook een groot hart voor Brussel en ze pleit ervoor om Brussel niet langer als een hellegat of failed city te beschouwen maar als een stad van groot potentieel.

Dit boek sluit goed aan bij twee andere boeken die ik al besprak, namelijk Wij denken wat u zegt en Het plezier van het zoeken.

De maatschappelijke rol van de ingenieur

Van het technisch wonder IMEC bestaat een geschiedenis in presentatie vorm. Daarin typeerde professor Hugo De Man zijn naaste collega wijlen professor Roger Van Overstraeten als een visionaire Vlaming. Volgens professor De Man was het altijd de bedoeling geweest “Vlaanderen op de kaart van de industrie van de toekomst te plaatsen door een generatie ingenieurs op te leiden die, naast een solide wetenschappelijke basis, tevens oog hebben voor de maatschappelijke en economische vooruitgang van het volk.”

Wij hadden aan onze Leuvense universiteit inderdaad enkele professoren die wat meer gaven dan de nuchtere lessen. Enerzijds trachtten zij ons een soort ondernemerschap bij te brengen en anderzijds wezen zij ons op onze maatschappelijke rol en op onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het ondernemerschap was geen doel op zich, maar net een middel om het sociaal-economische weefsel van de maatschappij en het algemeen welzijn te verbeteren. Nu klinkt dat misschien allemaal nogal evident maar dat was het niet, integendeel. Niet alle collega's vertoonden dezelfde belangstelling voor maatschappelijke thema's. Door steeds verder te gaan in diepe specialisatie bestond er een risico dat heel wat collega ingenieurs zich zouden ontwikkelen tot volmaakte nerds, zeg maar vakidioten. Toch viel dat allemaal goed mee. De op te lossen problemen werden inmiddels zo ingewikkeld dat alleen goed teamwerk nog kans op slagen had. Verder worden nieuwe ontwikkelingen nu zeer grondig op hun maatschappelijke relevantie afgewogen. Na mijn studies, bij de ingenieurs-vereniging en bij de European Young Engineers ontmoette ik natuurlijk nog veel gelijkgestemden.

Het beroep van ingenieur is inderdaad een prachtig beroep, al is er soms moed voor nodig. Het verdient alleszins promotie bij de diverse groepen die nog steeds ondervertegen-woordigd zijn in dit beroep. Maar het mooie van dit alles is dat ik me steeds sterker bewust werd dat ik geen beroep had maar een roeping. In “Wetenschap als roeping” zagen we al dat die roeping kan omschreven worden als een soort apostolaat in het industriële landschap. 

Ik verwijs ook naar mijn blog: “Wat we zelf doen, doen we beter” en naar “Het Licht van de Universiteit”.

Foto: Standbeeld Lodewijk Engelbert van Arenberg en J. P. Minckelers, Heverlee 2020©Wim Lahaye

Leren willen en willen leren

Bij het begin van het nieuwe schooljaar reflecteer ik weer eens over ons onderwijs. De ultieme vraag van elke pedagogie is deze: hoe kan je een leerling leren willen? 

Er is geen magische formule. Heel wat leerlingen worstelen niet met een gebrek aan talent, maar met een gebrek aan motivatie, geduld en discipline, eigenlijk een gebrek aan wil om het goed te doen. We zagen al dat de wil een centrale aandrijving is in alles wat we nastreven met onze grote vrijheid. Geloof, hoop en liefde draaien essentieel rond de wil. Maar de wil is ook essentieel voor de verwerving van kennis.

We weten dat dwang en repressie niet werken, omdat de motivatie van de leerling van binnenuit moet komen. Men zet nogal eens in op competitie maar men vergeet dat in een hyper-meritocratisch systeem alleen de eerste gemotiveerd overblijft. De tweede wordt immers niet meer bemind. De tweede kan ook zichzelf niet meer beminnen na zijn verlies. Dat is trouwens de reden waarom leerlingen geen globaal puntenpercentage meer meekrijgen bij hun rapport. De wedijver en de bijhorende afgunst worden te groot. Voor echte kennisverwerving is competitie geen goede motivator.

Nieuwsgierigheid is wel een goede motivator, want ze laat de ontdekking en herkenning van schoonheid toe. Zou het veel beter zijn in dien men de leerlingen een collectief gevoel van genot zou kunnen bijbrengen bij het ontdekken of creëren van nieuwe bevindingen in het te leren vak? Daar zijn vandaag twee voorwaarden voor nodig. Ten eerste moet het aantal aandacht-afleidingen voor de leerlingen beperkt worden en ten tweede moet er terug een soort van offervaardigheid komen, zowel bij de leraars als bij de leerlingen. Die offervaardigheid is een teer plantje dat onze hoogste bescherming moet genieten.

Slechts wanneer de leerling begint te leren willen, kan hij ook beginnen willen leren.

Foto: de pelikaan, symbool van christelijke offervaardigheid, St Laurenskerk Rotterdam 2022 ©Wim Lahaye

De Schoonheid van Bibliotheken

Mooie samensmelting van architectuur en nieuwsgierigheid. Verspil nooit de kans om een mooie bibliotheek te bezoeken.

Melk: abdijbibliotheek

Dublin: Trinity college

Leuven: Universiteitsbibliotheek

Leuven: Abdij van Park tijdelijke tentoonstelling in de bibliotheek

Ik verwijs ook naar mijn blog: Leesvaardigheid onder de loep en naar De Schoonheid van Spoorwegstations.

Foto 1: Ansichtkaart Melk Oostenrijk

Foto 2: shutterstock.com

Foto 3: 2022 ©Wim Lahaye

Foto 4: 2021 ©Wim Lahaye

De Pedagogie van Projecten

Innovatiebeleid vergt bezinning. De kosten van prestigeprojecten lopen soms hoog op. In de ruimtevaartsector is dat vaak het geval. Dat geldt zeker ook voor de Einstein telescoop die we in Vlaanderen samen met Wallonië, Nederland en Noordrijn-Westfalen willen bouwen. De vraag stelt zich dan waarom prestigeprojecten voor een samenleving belangrijk zijn, in de veronderstelling dat we de verwerving van fundamentele kennis ook aan andere landen kunnen overlaten.

De drie traditionele argumenten die doorgaans gebruikt worden in een antwoord op deze vraag zijn, (1) de economische valorisatie van het project voor de industrie, (2) de verwerving van technische, projectmatige en communicatieve vaardigheden van medewerkers in overeenkomst met de grootte van de uitdaging, (3) daarmee verband houdend, de retentie van talent in eigen land.

Hoewel deze argumenten zeer gegrond zijn, verwijzen ze nog te sterk naar het microniveau van de samenleving. Er wordt nog te weinig gewezen op de macro-effecten voor de samenleving als geheel. Een prestigeproject houdt de samenleving ook globaal veerkrachtig, omdat het de samenleving dwingt tot vormen van samenwerking die er anders nooit zouden geweest zijn. De samenwerking in de Euregio Maas-Rijn zal verder gaan dan het project zelf. Een prestigeproject als de Einstein telescoop zal ook werk leveren aan toekomstige generaties, generaties die op dit moment nog aan hun studies bezig zijn. Prestigeprojecten kunnen een belangrijke inspiratiebron en een motivator voor jong en oud worden.

Een terechte zorg voor politieke overheden is of er dan niet te weinig middelen overblijven voor de sociale behoeften in de samenleving. Ook moet men bedenken dat de reële kosten vaak de begrote kosten overschrijden. Natuurlijk zal een goed valorisatiebeleid ook nagaan wat de impact is in het sociale domein, zeker wat betreft tewerkstelling. Maar een samenleving moet altijd veelzijdig blijven. Vergelijk het met een individu: een individu gaat ook niet alle energie en tijd wijden aan sociale projecten. Het zal af en toe bijzondere uitdagingen aangaan zoals sportprestaties om het lichaam fit te houden. Dat moet met samenlevingen ook gebeuren. Prestigeprojecten houden de samenleving fit en veerkrachtig. De imaginatio zal er wel bij varen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs "De wedijver tussen de naties" en “Ode aan de natuurkunde”.

Afbeelding: ‘Reaching for Heaven’ uit de reeks ‘Space Art’ van Filip Ramon, Joris Devos en Jürgen Ingels, zie De verovering van de ruimte.

Let them be wrong about you

We vinden het misschien wel verstandig om anderen niet te veroordelen; maar dit bevrijdt ons niet onmiddellijk van de angst om door anderen te worden beoordeeld. Het verhaal van Hans Christian Andersen over het lelijke eendje herinnert ons aan het feit dat we kunnen worden uitgesloten, simpelweg op basis van het feit dat we anders zijn. Anders zijn maakt ons kwetsbaar en kwetsbaarheid kan eindigen met kwetsuur. Uiteindelijk worden we onze kwetsuren. De angst om in de toekomst gekwetst te worden kan een verlammend effect op ons hebben, zelfs in die mate dat we een eindoordeel over ons vellen dat nog erger is dan dat van onze medemens. (Bovendien bent u van alle angstaanjagende rechters waarschijnlijk de allerergste voor uzelf.)

In de sociale media ontdekken we dat onze medemensen het vaak bij het verkeerde eind hebben over veel dingen: of het nu gaat om verkiezingen, klimaat of de betekenis van woke. Zelfs in academische kringen zijn de redeneringen van onze medemensen verre van rechtlijnig. De best opgeleide mensen kunnen eindigen met totaal tegenovergestelde meningen, afhankelijk van hoe hun jeugdtrauma's hen naar de wereld hebben laten kijken. We kunnen dit ten zeerste betreuren, maar over het algemeen hebben we geen andere optie dan ermee te leven. Als onze medemensen het zo vaak bij het verkeerde eind hebben over zoveel dingen, waarom zouden ze het dan niet bij het verkeerde eind kunnen hebben over ons?  We doen ons best in de hoop dat de mensheid een mooi trackrecord over ons bijhoudt. Helaas, ons trackrecord laat de mensheid koud.

Over het algemeen vernietigen roddels, onbegrip en domheid onze reputatie in onze beperkte sociale habitat.  Het helpt niet om perfect te zijn: probeer dit niet eens! Daarom, aanvaard het, stop met tobben en sta toe dat je medemensen fout of onvolledig over jou zijn. Je verliest zelden iets door dat te laten gebeuren. De mensen verkondigen zoveel oppervlakkigheden en ze zouden de bal sowieso mis geslagen hebben als het over jou ging! Het happy end is niet dat je een zwaan wordt, maar je voelt je er misschien wel een! Je wint een enorme vrijheid: de vrijheid om te zijn en te doen wat je wil. Je zal je niet langer laten verlammen. Dit kan een heel bevrijdende gedachte zijn.

Zoals ik al schreef in Lof der Zotheid, het besef dat je een clown bent, kan je plankenkoorts helpen verminderen.

Deze blog bestaat ook in het Engels en dat betekent dat ik hem belangrijk vind.

Picture: from the book Andersens Sprookjesschat, Zuid-Nederlandse Uitgeverij – Antwerpen/Amsterdam 1966