Alkibiades

(Geen echte spoilers hier, maar wie het boek sowieso zal gaan lezen, kan ook opteren voor een lectuur in totale onbevangenheid.)

2430 Jaar geleden stierf Alkibiades op het veld van eer, en wellicht gebeurde dat in deze erg toepasselijke novembermaand. Maar Alkibiades is niet dood. Wanneer Ilja Leonard Pfeijffer het graf van Alkibiades in Melissa (Klein-Azië) zal vinden, zal het graf leeg zijn. Het is Pfeijffers eigen schuld. Hij heeft met dit magnum opus Alkibiades even onsterfelijk gemaakt als Achilles en Odysseus. Een held heeft graf noch huis.

Dit is werkelijk een prachtig episch verhaal, een boek waarvan ik genoten heb. Ik kwam ermee terug op de plekken die we als jonge mannen met de rugzak bezocht hadden: de steden van Pamfylië, zoals Perge en Aspendos en de steden van Ionië, zoals Efeze, Milete, Priëne, en uiteraard ook Griekenland zelf. Het boek bevat alles wat mannen leuk vinden: filosofie, politiek, strategie, scheepvaart, vechtsport en nog een paar andere dingen die de volle overgave van lichaam en ziel vergen.

Met dit boek krijg je niet alleen een goed overzicht van de belangrijkste feiten in Athenes hoogdagen. Je gaat ook beter het verband zien bv. tussen de Peloponnesische oorlogen met Sparta en de oorlogen met de Perzen. Maar het boek is ook een geromantiseerd verhaal van een personage dat de hybris had zijn stempel te drukken op die gebeurtenissen.

Alkibiades koppelt grenzeloze ambitie, dadendrang en zelfvertrouwen aan elkaar. Het hoogste bereikt te hebben volstond voor hem niet als er bovendien ook niet de mogelijkheid bestond om dat op een onnavolgbare wijze te doen. Zelf ben ik altijd geïnteresseerd in de rol van de goden bij het sturen van leidinggevende figuren.

Zoals we al leerden bij Epictetus, moet je, zelfs in de diepste ellende, erop vertrouwen dat de goden het uiteindelijk goed met je voorhebben, ook al moet je, gezien de chaos in de Griekse godenwereld, soms lang wachten op dat uiteindelijk. Sokrates benadrukte als goede Stoïcijn dat het beter is onrecht te ondergaan dan onrechtvaardig te zijn. Alkibiades gelooft hem wel, maar zijn enige maatstaf voor het recht is het belang van Athene. Zijn persoonlijke ijdelheid is nooit strijdig met dat principe, simpelweg omdat hij de beste is.

Interessant en beklemmend voor ons is de teloorgang van de democratie. De democratie van Perikles kon maar bestaan omdat het volk Perikles zo sterk vertrouwde dat die zelf de heerschappij mocht uitoefenen. Vrijheid en individueel welzijn (de sterktes van Athene) bleken ook moeilijk te combineren met gemeenschapszin (de sterkte van Sparta). De bouw van het Parthenon steunde op het inzicht dat ‘de glorie van de publieke zaak voordeliger is voor burgers dan individueel welzijn in een vernederde staat’. Zit ons Avondland vandaag opgesloten in die tweede toestand, omdat het geen verbindend project heeft?

Het niet kunnen delen van macht leidde tot ochlocratie, oligarchie, dictatuur en uiteindelijk tot een moorddadige anarchie in de stad. Interessant en herkenbaar is de angst van de landadel voor nieuwkomers. Zeer hedendaags klinkt ook het relaas van Anteia die zich erover verbaasde hoe niemand nog opkeek van leugens en misdrijven.

De onvermijdelijkheid van oorlog werd eerder besproken in Vrede en oorlog. Scheepvaart op de Middellandse zee kwam ook voor in het levensverhaal van Paulus en in Hanno’s Wanderlust.

Wie zijn angst voor dikkere boeken wil overwinnen, moet hier zijn kans wagen. De kans dat je de draad verliest, is behoorlijk klein. De kans dat je niet meer kan stoppen, is behoorlijk groot.

Jeanne d’Arc

Dit boek van Edward De Maesschalck vertelt het merkwaardige, waar gebeurde verhaal van Jeanne d’Arc, waarbij gebruik gemaakt werd van een aantal goede historische bronnen, o.a. het procesmateriaal van haar veroordeling (1431) en dat van haar eerherstel (1456).

Het verhaal is merkwaardig omdat Jeanne als kwetsbare maagd erin slaagt een oorlog te doen kantelen. Het toont het belang aan van psychologie, geloof en bijgeloof in oorlogsvoering.

De moed van Jeanne is letterlijk legendarisch te noemen. Tegelijk is zij vroom, menselijk en integer, in de zin dat zij herhaaldelijk pleit voor mededogen tegenover krijgsgevangenen en terughoudendheid na overwinningen.

Merkwaardig is ook hoe de diepe ellende van een volk een soort messianistische verwachting kan creëren. In de diepste wanhoop van het Franse volk ontdekt Jeanne dat zij geroepen is om de kroonprins van Frankrijk tot overwinning en kroning te brengen, een roeping die zij tot haar bittere levenseinde zal blijven waarmaken. Er is wel gelijkenis met de messianistische verwachtingen van het volk Israël en met het publiek optreden van Jezus.

Maar wat me in dit verhaal het meest zal bijblijven, is de vaststelling dat er ook in de laatste levensdagen van Jeanne, mensen in haar omgeving waren (zoals de hoofdgriffier Guillaume Manchon) die geloofden in haar onschuld en die haar subtiel of openlijk steunden op gevaar van eigen leven. Het heeft misschien niet mogen baten, maar zelfs in de diepste duisternis ('De Profundis') ben je nooit helemaal alleen. Maar het maakte haar levenseinde daarom niet minder gruwelijk. Beata virgo qui sperat in eo.

Ik verwijs ook naar mijn blogs over de wreedheid van groepen en over leiderschap en offervaardigheid. Klik op de geschiedenis link hieronder voor andere geschiedenisblogs.

Foto 2: Jeanne d'Arc standbeeld in de Notre Dame kathedraal te Parijs 2026 ©Wim Lahaye

Vrede en oorlog

Idealisme en realisme zijn niet elkaars tegengestelden. Het zijn twee keerzijden van dezelfde medaille die toont hoe we onze wereld zouden wensen en hoe die wereld werkelijk is. Na een eerder idealistisch boek over oorlog gelezen te hebben, is het goed ook eens een boek met realistische ondertoon te lezen. Ook al kenden sommige wereldrijken relatieve perioden van vrede, oorlog lag altijd al op de loer.

Ik ken niet al zijn werken, maar voor Jonathan Holslag is dit wellicht zijn magnum opus. De auteur verhaalt met grote eruditie de grote oorlogen in de grote ruimtetijd die onze wereldgeschiedenis is. En dat gaat dan van de Olmeken tot de Han-Chinezen en van de oude Egyptenaren tot de Amerikanen in Afghanistan. Een belangrijke observatie is dat elke wijziging in militaire of economische verhoudingen tussen grootmachten een risico op oorlog inhield.

Holslag relativeert lange periodes van vrede in grote wereldrijken en doet dat natuurlijk ook voor onze huidige licht gespannen vrede in het avondland. Alle rijken kennen blijkbaar periodes van morele, economische en militaire opgang en verval, met oorlog in het begin en op het einde, en als het even kan nog daartussenin. Als er dan toch vrede was in het rijke centrum van een wereldrijk, werd die vaak betaald met oorlogvoering aan verre buitengrenzen met volkeren die door de heersende volkeren als barbaars bestempeld werden.

Er is niets nieuws onder de zon. Er is gelijkenis tussen de strijd van de Romeinen tegen de Parten en onze strijd tegen IS. Het zou ons tot meer samenwerking binnen Europa en een pro-actievere diplomatie moeten aanzetten. En wellicht is het tijd voor slimmere vormen van bewapening en weerbaarheid.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Logboek der lage landen, Romeinen en Barbaren, De strijd tussen patriciërs en plebejers en andere blogs over vrede.

Panter in de kelder

Deze roman van Amos Oz vertelt het verhaal van ‘Profi’, een joodse intelligente jongen van twaalf die in zijn eigen familieomgeving de stichting van de staat Israël meemaakt (1947).

De jongen is zelf helemaal opgenomen in de oorlogslogica. Hij geniet het voordeel de oorlogsgruwel nog niet echt van nabij meegemaakt te hebben, zodat hij niet bang is zelf initiatieven te nemen die passen in zijn heldhaftige verbeelding. Zelf is hij bereid om alles te doen om zijn land te dienen. Amos Oz is hier ongetwijfeld autobiografisch aan het werk.

In zijn pogingen om goed te doen raakt de jongen bevriend met een Engelse brigadier, Stephen Dunlop. De Engelsen worden op dat moment door zijn volk als vijand beschouwd omdat ze de Arabieren bijstaan. De jongen wordt geplaagd door de vraag of hij nu een verrader is of niet en op een dag schrijft zijn beste vriend "Profi is een verrader" op de façade van zijn huis.

Het interessante van dit verhaal is de vraag: “Kan je je vijand beminnen?”. Zijn vrienden hebben daar de volgende duidelijke mening over: “Van je vijand houden is het allergrootste verraad dat er bestaat”.

Dergelijke romans zijn eigenlijk leerrijker dan honderd reportages omdat ze de bestaande spanningen in detail beschrijven en nuanceren. Dit is een zeer menselijk verhaal dat scherp aantoont hoe meeslepend oorlogslogica kan zijn en hoe onvermogend elke toenadering tot de vijand is in tijden van oorlog.

Amos Oz heeft de belegering van Gaza niet meer meegemaakt. De vraag die hij zich zeker zou gesteld hebben is waar de menselijkheid van de Israëlische en de Palestijnse leiders gebleven is. Maar aangezien de Israëlische leiders nu in de sterke positie staan, gaat onze belangstelling toch vooral uit naar wat van hun menselijkheid overgebleven is.

Ik verwijs naar mijn blog Pray for Peace.

De Hertogen van Brabant

Alweer een boeiend en rijk geïllustreerd boek van Edward De Maesschalck, ditmaal over de geschiedenis van Brabant, met zijn dynastieën van graven en hertogen. Het boek is uitgegeven bij Sterck en De Vreese. De geschiedenis van Brabant en zijn hertogen is wat minder bekend dan die van de graven van Vlaanderen en de Bourgondische vorsten.

Brabant bleek zich als onderdeel van het Heilige Roomse Rijk bijzonder succesvol ontwikkeld te hebben in een spanningsveld tussen Vlaanderen, Frankrijk en het prinsbisdom Luik. De handelsroutes over land tussen de Schelde-, Maas- en Rijnsteden waren daarbij toenemend belangrijk. Dit stukje geschiedenis laat de Leuvenaar niet onberoerd, want het is leuk te weten wiens grafmonument in de Sint-Pieterskerk te vinden is of waar de kleuren rood-wit-rood van het stadswapen vandaan komen.

Brabant zou bijzonder geavanceerd geweest zijn wat betreft 'democratische' machtsverhoudingen tussen de hertog en de machtsdragers in de steden. Samen met de frequente oorlogsomstandigheden stond dat garant voor een hertog met een chronisch geldgebrek. Maar het boek bevat zoals verwacht ook enkele pittige details. Je leert in dit boek iets over de oorsprong van het Sneeuwwitje verhaal, alsook over de oorsprong van het lied Harbalorifa dat hertog Jan de Eerste gezongen zou hebben en dat we ook zelf wel eens gezongen hebben op de lagere school.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Oranje tegen Spanje, het Strijdtoneel van Europa en Historische canon van Leuven.

History Class Revisited

Bij de viering van 75 jaar Sint-Albertuscollege gaven geschiedenisleraars Guy Putseys en Marc Swevers een opgemerkte en gesmaakte geschiedenisles aan de aanwezige oud-leerlingen. Leerlingen maken nu al vroeg kennis met bronnenonderzoek. De beide leraren toonden aan hoe degelijk bronnenonderzoek leerlingen op weg kon zetten om kritisch en zelfkritisch te gaan denken. Met degelijk bronnenonderzoek kan je heel wat algemeen aanvaarde paradigma's op losse schroeven zetten.

Het voorbeeld dat ze gaven waren de atoombommen van 1945. Hebben die een einde gemaakt aan de Tweede Wereldoorlog? Algemeen nemen we aan van wel maar blijkbaar kan je tot een meer genuanceerd inzicht komen als je andere bronnen raadpleegt. In die laatste dagen van de zomer van 1945 kon Rusland zijn troepen snel wegtrekken van het Berlijnse front en veroverde het in ijltempo Mantsjoerije op de Japanners. Japan stond dus met het mes op de keel toen het Russische leger al spoedig voor de deur stond. 

Geschiedenis wordt altijd geschreven door de overwinnaars. “Vae victis!” (Wee de overwonnenen!). Ik herinner me dat we het in de lessen van 40 jaar geleden ook al hadden over het begrip oorlogspropaganda. Er werd ons in de middelbare school al op het hart gedrukt dat ook onze berichtgeving nooit neutraal was en ik ben dat nooit vergeten. En inderdaad, hoe erg de propaganda ook is aan de Russische zijde, over de Oekraïnecrisis krijgen we nu zelf een ongezien eenzijdige berichtgeving.

Ik verwijs ook naar mijn blog Geschiedenis maakt geschiedenis.

Foto: B29 ‘Enola Gay’ die de bom op Hiroshima wierp, nu in Udvar-Hazy Center Chantilly, VA, USA 2018 ©Wim Lahaye

Onze maritieme roeping

Brussel en Antwerpen liggen maar 50 km uit elkaar. Maar het lijkt soms een lichtjaar te zijn. Het havenbedrijf is belangrijk voor verleden, heden en toekomst. Onze politici, onze pers en onze medeburgers schijnen dat niet altijd goed te beseffen. Ongeveer 25% van onze rijkdom is direct of indirect gerelateerd aan de aanwezigheid van zeehavens in Vlaanderen.

Hoe komt dat? Het lijkt evident maar havens zijn belangrijke knooppunten van logistiek. Havens moeten geconnecteerd zijn met het binnenland en met elkaar via een zogenaamd multimodaal netwerk, waarbij je telkens de snelste en duurzaamste weg kiest voor iedere verplaatsing. Ons dicht bevolkt land, met kleine onderling verbonden steden, biedt heel wat mogelijkheden, maar ook heel wat uitdagingen inzake logistiek. Mobiliteit is misschien wel dé grote flessenhals van onze economie. Er is nog gigantisch veel werk te verrichten, maar Flanders Space en VIL bekijken de mogelijkheden van het hyperloop project. Brussel en Antwerpen blijven dan wel 50 km uit elkaar liggen maar het traject kan blijkbaar ook in zes minuten!

Ons roemrijk maritiem verleden heeft er nu wel een aantal interessante plekken bij, zoals het museum MAS en het Red Star Line museum. Misschien verdienen de oude scheepswerven in Hoboken een beetje herwaardering. Ons maritiem verleden verdient inderdaad bescherming. Maar krijgen ons maritiem heden en onze maritieme toekomst wel altijd de aandacht die ze verdienen? Als ze in het nieuws komen heeft dat altijd te maken met rampen en geschrapte milieuvergunningen. Hyperloop en andere toekomstprojecten kunnen het nieuws positiever kleuren. En er leven nog heel wat andere ideeën.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Aan de rand van de wereld en Zie ons doen. De natuurlijke rijkdom van Vlaanderen kwam ook aan bod in mijn Vlaamse canon over geschiedenis.

Foto: Rijnkaai Antwerpen 2023 ©Wim Lahaye

Stella Maris

Al wie wel eens alleen of als leider een tocht moet ondernemen, weet dat die goed moet navigeren.

In de middeleeuwen en tot diep in de twintigste eeuw was dat geen sinecure. Men maakte gebruik van sterren als baken. In een vol de nuit of in een storm vergde dat echt het uiterste. Het licht ging soms letterlijk uit. Dead reckoning heette dat dan, blind en dood doorvaren – een navigatie begrip dat de Engelsen van de Nederlanders overnamen. De verliezen op zee van vissers en zeevaarders algemeen waren enorm. De visserij was gevaarlijker dan welk beroep ook. Vissersdorpen raakten soms decimeerd door hevige stormen. Daarom werden zeevaarders en hun families aangemoedigd te bidden tot de Stella Maris, Maria, zoals hier in Bonen (Boulogne-sur-Mer).

Bijna al die bijzondere gedachtenissen of devoties kregen dan een feestdag op de christelijke kalender, en die feestdagen staan nog wel op de Druivelaar, maar ze worden door niemand meer herdacht. Nu gebruikt men satellietnavigatie (GPS - Galileo) om de weg te vinden. Dat is natuurlijk geweldig, en het is een belangrijk deel van mijn beroepsleven, maar het is een verlies dat de postmoderne mens zijn afhankelijkheid verdringt en zich niet meer kan inleven in de angst die zeevaarders en hun families moesten doorstaan. Een beetje historisch bewustzijn is nochtans goed en gezond om recente evoluties in een breder perspectief te plaatsen. Het kan de wijsheid van beleidsmakers positief beïnvloeden.

Maar ook in het leven gaat het licht soms letterlijk uit. Men weet dan niet meer in welke richting men moet reizen. Godsdienst kan dan zelf een baken zijn, al is het misschien maar een strohalm waar alle hoop op gesteld wordt. Maar voor de Kerk is 12 september, "Stella Maris" eigenlijk de feestdag van de behouden thuiskomst.

Foto: OLV-Basiliek in Bonen 2023©Wim Lahaye

Historische canon van Leuven

Edward De Maesschalck schreef een historische canon van Leuven, met de medewerking van Jenny Geysen en Francis Méan. Het is een boek waar je helemaal vrolijk van wordt. Het vertelt de belangrijkste wetenswaardigheden uit de Leuvense geschiedenis aan de hand van tekst en beeld. Wetenswaardigheden uit een verder verleden kunnen ook wel eens legendes zijn, zoals die van de Fiere Margriet. Meer algemeen komen alle zeven wonderen van Leuven aan bod. Maar deze canon gaat helemaal tot in onze tijd en dan gaat het toch meestal over waar gebeurde feiten.

Zo is er het waar gebeurde verhaal dat Napoleon ooit Leuven bezocht en dat hij daarbij in bewondering kwam te staan voor de classicistische voorgevel van het Pauscollege. De auteur vertelt en illustreert het allemaal met de sappige humor waarvoor hij in Leuvense kringen gekend is. Zo zie je in het boek hoe Napoleon vanuit de ramen aan overzijde van de toenmalige ‘s-Meiersstraat werd toegejuicht door de plaatselijke hoeren die daar in decolleté stonden. Aan Napoleons ijver om de plaatselijke wanorde op te ruimen zouden we in Leuven het Hogeschoolplein te danken hebben.

Op de geweldige voorpagina van het boek zien we Victor Hugo die zijn hoed moet afnemen in de sterke wind boven op één van de zes torens van het Leuvense stadhuis, eveneens een waar gebeurd verhaal. Ik zie het als een perfect scenario voor één van de volgende ‘secrets d’histoire’.

Dit boek is ook een ‘must-have’ voor al wie zich interesseert voor de ontstaansgeschiedenis van onze belangrijkste historische gebouwen. Die komen in de illustraties ook ruim aan bod, vaak in hun oorspronkelijke omgeving. Een legende is letterlijk wat moet gelezen worden en dit boek zou elke Leuvenaar moeten lezen en herlezen. Het zou misschien ook moeten liggen in het geschiedenislokaal van elke Leuvense school. Maar een canon beoogt ook altijd "het gesprek binnen de natie". Alleszins krijgen we met deze canon van Leuven een kans om een vriendelijk gesprek in de Leuvense gemeenschap te houden.

Ik verwijs graag naar mijn blog voor buitenlandse gasten: Why my Home Town Leuven is Worth a Visit.

Voorbij de maan

Dit boek van Cynrik De Decker draagt als ondertitel ‘België en de ruimtevaart’. Het boek beschrijft het merkwaardige parcours dat enkele landgenoten afgelegd hebben in de wereldwijde ruimte-vaartgeschiedenis. Het gaat telkens over namen die nog niet zo goed bekend zijn bij het grote publiek en dat maakt het boek natuurlijk interessant. Weliswaar heeft de Space Expo in Antwerpen iets aan die bekendheid veranderd, maar het is net daar dat ik dit boek kocht.

Karel Bossart was een pionier in lucht- en ruimtevaart-technieken. Hij was de belangrijkste ingenieur van de Atlas raketten die de eerste Amerikaanse astronauten in de ruimte brachten. Zijn levensverhaal dat hem bracht van de Kalmthoutse heide naar San Diego is werkelijk merkwaardig. Je vindt in dit verhaal ook iets over de geschiedenis van het Von Karman Instituut in Sint-Genesius-Rode dat wereldvermaard is in aerodynamica, de sleutelwetenschap van de luchtvaart zeg maar. Zijn levensverhaal zegt ook iets over de ontstaansgeschiedenis van wat we nu Cape Canaveral of Cape Kennedy noemen, de meest bekende lanceerbasis ter wereld. In het boek citeert de auteur een interview met Karel Bossart waarin men hem vraagt wat het uiteindelijke doel is van de ruimtevaart. Zal het leven van de mens er beter door worden? Zijn antwoord is logisch: dat hangt ervan af. Als we onder een beter leven verstaan: betere radio's en betere televisies dan was zijn antwoord volmondig ja. Maar het is duidelijk dat een beter leven meer betekent dan dat.

In het boek vind je ook het verhaal van de Antwerpse kunstenaar Paul Van Hoeydonck die het eerste kunstwerk op de maan leverde. Het boek legt ook uit waarom dit merkwaardige feit zo weinig gekend is bij het grote publiek.

We kunnen deze samenvatting niet beter besluiten dan met het citaat van Plutarchus dat in het boek te vinden is: “De geest is geen vaas om te vullen maar een vuur om te ontsteken”.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: The Why of Technology, Visit to the Udvar-Hazy Center en naar de Verovering van de ruimte.

De verovering van de ruimte

De tentoonstelling ‘Space – The Human Quest’ in Antwerpen neemt de bezoeker even mee op de belangrijkste ontdekkingstochten in onze relatief recente ruimtevaartgeschiedenis van 75 jaar. Wie daar zoals ik een blijvende herinnering aan wil bewaren, kan het bijhorende boek van Jürgen Ingels en Jeroen Verelst kopen.  Grote ontdekkingsreizen brengen altijd spannende en vermakelijke verhalen voort. Dat was eeuwen geleden al zo in de scheepvaart en het is vandaag zeker ook zo in de ruimtevaart. Zelfs in ons eigen leven leveren de grote reizen vaak de beste verhalen op.

De wedijver tussen de naties maakt dat we misschien niet alles weten. Erg spannend was het  verhaal van Aleksei Leonov die bij zijn eerste ruimtewandeling nauwelijks terug in de cabine geraakte omdat zijn ruimtepak teveel gezwollen was. Merkwaardig welke fouten je kan maken als je iets nooit eerder gedaan hebt en dan maakt het niet uit of je technicus-ontwerper, wetenschapper of astronaut bent. Ook de afgebroken tuimelschakelaar in de maanlander van Apollo 11 moet bloedstollend geweest zijn voor de astronauten.

Het boek werpt ook een licht op de uitdagingen die ons nog te wachten staan, als we spoedig terug naar de maan gaan, en als we daarna naar Mars gaan. De strafste verhalen moeten dus nog komen.

Ik verwijs ook naar mijn vorige blog: “Iedereen Ruimtevaarder”.

De geniale mislukking van de Middeleeuwen

Dit boek van prof. Raoul Bauer belicht twee grote middeleeuwse denkers en tijdgenoten, namelijk Bernardus van Clairvaux en Petrus Abelardus. De twee waren in sommige opzichten tegenpolen van mekaar. Heel kort gezegd gebruikte Bernardus eerder ‘geloofsargumenten’ om zijn waarheden te verdedigen, terwijl Pierre Abélard eerder rationele argumenten gebruikte.

Het eerste hoofdstuk van dit boek is een zeer interessant cultuurhistorisch essay waarbij ingegaan wordt op het belang van deze twee denkers niet alleen voor de Middeleeuwen zelf, maar ook voor onze maatschappij vandaag. Zoals bij alle goede essays is een zeker cultuurpessimisme nooit ver weg. Enerzijds stelt de auteur vast dat de maatschappij algemeen steeds meer de richting van rationalisme en materialisme is gaan kiezen, een beetje de weg van Abelardus (tenminste inzake rationalisme). Tegelijk is de Kerk steeds meer de richting van Bernardus ingeslagen met haar sterke nadruk op het geloof en het sacrale. Dat kan zowel te wijten zijn aan de sterke figuur van Bernardus zelf als aan de reactionaire krachten die de Kerk moest ontwikkelen om weerwerk te bieden aan de technologische evolutie van de maatschappij. Wat er ook van zij, die twaalfde eeuw, de eeuw van beide hoofdrolspelers, was een bijzonder vernieuwende tijd in het westerse denken, en die eeuw blijft wat ondergewaardeerd in ons historisch bewustzijn.

Persoonlijk denk ik dat economisch succes altijd een materialistische ‘roes’ veroorzaakt. Zo’n roes brengt de godsdienstbeleving vandaag sterk in de verdrukking. Ook een meer rationele Kerk had die roes niet kunnen tegenhouden. De vraag is of onze christelijke traditie nog kans maakt op een doorstart na dit aller diepste dieptepunt. Het verlies van de wortels van onze samenleving is betreurenswaardig. Ik denk dat de behoefte aan een verbindende levensbeschouwing met verbindende rituelen nog wel bestaat. Misschien is het nog te vroeg om te herbeginnen, rekening houdend met de hedendaagse gevoeligheden over het nog recente rijke Roomse leven.

Ik verwijs ook naar mijn blog Pierre Abélard - Gesprek tussen een filosoof, een jood en een christen.

De Vlaamse Canon III – Wetenschapsgeschiedenis

Wat zijn de hoogtepunten van de Vlaamse wetenschapsgeschiedenis? Wetenschap wordt natuurlijk over de grenzen heen bedreven en die grenzen waren vroeger nog beweeglijker dan nu. De wetenschapper kan uit Vlaanderen afkomstig zijn of naar Vlaanderen komen om een stukje geschiedenis te schrijven. Het enige wat wetenschap aan een natie bindt, is de gang van zaken in de economie van die natie. Wetenschap gedijt alleen op plaatsen waar het met de handel uitstekend gaat. En dat is in bepaalde periodes in Vlaanderen zeker het geval geweest. Hier is een top 7.

1. Simon Stevin natuurlijk. De man die o.a. de decimale notatie van breuken beschreef. "Stevin de Wisconstighe" was ook natuurkundige en ingenieur. Van hem komt ook de wonderbare uitspraak: “Wonder en is gheen wonder”, zeer modern voor de tijd waarin hij leefde.
2. Gemma Frisius was een Nederlander, maar studeerde en doceerde wiskunde en sterrenkunde in Leuven. Hij verdient wat meer bewondering voor zijn meetkundige basis van de cartografie, maar daarmee kwam hij net in de schaduw te staan van zijn meest beroemde leerling Mercator.
3. Gerard Mercator bracht de cartografie op wereldschaal in beweging. Zijn eerste volledig wereldwijde atlas verscheen postuum, uitgegeven door Jodocus Hondius. Wist u dat die atlas reeds de verste uithoeken van de toenmalige wereld beschreef? Indonesië stond er al in... De mercatorprojectie is nog altijd nuttig in de navigatie. Let op als u over Mercator spreekt in het bijzijn van een Duitser. In Duitsland is Mercator bekend als volbloed Duitser. Dat is niet zo verwonderlijk. De ouders van Mercator kwamen uit het hertogdom Gulik, dat nu voor het grootste deel in Noordrijn-Westfalen ligt. Bovendien eindigde Mercator zijn carrière in Duisburg aan de Rijn, omdat de Vlaamse grond hem onder de voeten te warm geworden was door de godsdienstige twisten. Als je je onverdraagzaam opstelt, veroorzaak je brain drain naar het buitenland, en dan blijf je alleen achter met je hersenloze inquisiteurs.
4. Vesalius die de basis legde van de menselijke anatomie.
5. Jan Baptist van Helmont verdient wat meer erkenning. Hij leefde weliswaar nog op de rand van de alchemie en de hedendaagse wetenschap. Hij zou de eerste geweest zijn die inzag dat er verschillende soorten gassen bestonden en de naam gas zou ook van hem komen. Hij heeft ook heel wat nieuwe inzichten in de geneeskunde bijgebracht, o.a. inzake de spijsvertering en de rol van de zuurtegraad.
6. Rembert Dodoens die de basis van de plantkunde legde.
7. Erasmus kwam weliswaar uit Rotterdam maar zijn geleerdheid was een product van de Lage Landen. We vermelden hem niet als natuurwetenschapper maar als humane wetenschapper en taalgeleerde. Hij was de oprichter van het collegium trilingue in Leuven, waar ook Nicolaes Cleynaerts studeerde.

De meer recente wetenschapsevolutie laat ik aan anderen over. Voor de hedendaagse wetenschap gaat het vaak over grote ploegen van vrijwel onbekende wetenschappers onder leiding van een zeer bekende naam. Maar we vergeten dan dat dat in het verleden eigenlijk ook al het geval was. Vaak hadden bovenstaande wetenschappers heel wat gasten in dienst die hen de gewenste informatie of verzamelobjecten bezorgden. Wetenschap is altijd teamwerk geweest.

Zie ook wetenschap als roeping.

De Vlaamse Canon II - Geschiedenis

Wat zou in een canon van de Vlaamse geschiedenis opgenomen kunnen worden? Ik ga me in deze blog beperken tot enkele wetenswaardigheden die ik om één of andere reden zelf het vermelden waard vind. 

(1) Vandaag herdenken we Karel de Goede, de graaf van Vlaanderen die op 2 maart 1127 vermoord werd in Brugge. Het is een merkwaardige gebeurtenis waarover we relatief veel weten dank zij de gedetailleerde kroniek van Galbert van Brugge. Een commando onder leiding van een gedesavoueerde edelman drong binnen in de St.-Donaaskerk om de graaf met het slagzwaard om te brengen. Dat was in die twaalfde eeuw een welhaast natuurlijke dood voor de heerser of bisschop van dienst. De meest bekende van die commandomoorden was de moord op Thomas Becket in Canterbury, vereeuwigd in het literair werk van T.S. Eliot. Zeer merkwaardig is dat ook de vader van Karel de Goede, Knut IV van Denemarken, op dezelfde manier was omgekomen in de kerk van Odense.

(2) De natuurlijke rijkdom van Vlaanderen bij de opkomst van talrijke nabijgelegen steden aan rivieren. De huidige regio Vlaanderen kent een grote bloei en ontwikkeling zoals later Noord-Italië. Maar het fijnmazig netwerk van talrijke kleine steden creëert talrijke kleine elites die niet met elkaar praten tot op de dag van vandaag. Het maakt dat er velen geroepen zijn om te besturen en dat er zelden of nooit een akkoord bereikt wordt. De prille Nederlandse republiek had dit probleem ook maar heeft haar vrijheid gebruikt om een sterke debatcultuur op te bouwen. Vlaanderen daarentegen is in 2021 zoals Noord-Italië nog altijd moeilijk bestuurbaar. Neem dit met een korrel zout; het is een hoogst persoonlijke interpretatie van onze problemen.

(3) Blijde Inkomsten bestonden ook in andere landen maar in weinig gebieden hadden ze zo’n krachtige politieke en culturele betekenis als in Vlaanderen.

(4) De godsdienstoorlogen, Oranje tegen Spanje, de Strijd om de Stroom. De val van Antwerpen in 1585, is misschien wel het ergste verlies dat we in de geschiedenis van ons land gekend hebben. De scheiding met Nederland is dan definitief. Ik schreef al dat ik van Antwerpen hield, niet alleen omwille van de stad die ze is maar ook omwille van de stad die ze had kunnen zijn. De stukgeslagen droom van Pieter Gillis is ook mijn stukgeslagen droom. 

(5) In verband met de Strijd om de Stroom is de Keteloorlog op 8 oktober 1784 een leuk weetje. Het was een mini oorlog die op een sisser uitliep, maar het illustreert de onbeholpenheid van bezettende mogendheden als Oostenrijk om ons in onze strijd te helpen.

(6) De Brabantse Omwenteling met Van der Noot en Vonck, een soort ‘omgekeerde’ Franse revolutie: het volk verzet zich tegen een keizer die met zijn Verlichting te snel wil gaan. Het zegt iets over de negatieve Vlaamse ingesteldheid tegenover de ‘nieuwe’ idealen van de Verlichting. Dat ‘rechts conservatisme’ zit diep ingebakken. Het heeft waarschijnlijk met onze natuurlijke rijkdom te maken dat we wantrouwig zijn tegenover ideeën die onze natuurlijke orde kunnen verstoren. Die Omwenteling is natuurlijk heel belangrijk geweest in de totstandkoming van België.

Het is waarschijnlijk niet slim om recente gebeurtenissen in de canon op te nemen, omdat ze te belangrijk lijken voor wie dichtbij staat. Anderzijds willen we toch van de gelegenheid gebruik maken, taboes aan een intellectueel debat te onderwerpen. Vlamingen zijn niet beter of slechter dan andere volkeren. De meeste mensen deugen, maar er is niet altijd genoeg voor iedereen. Soms gaan de sterken de zwakken onderdrukken en dan gebeuren heel erge dingen.

• Het is juist dat we in Vlaanderen nog niet helemaal klaar zijn met de collaboratie. Er zijn al heldhaftige pogingen ondernomen om dat verleden te verwerken, bv. door Maurice De Wilde en door de broers VDB. Het is onrechtvaardig het Vlaams nationalisme te beschouwen als een product van de collaboratie. Er waren ook ‘witte’ Vlaams nationalisten, sommigen zaten in het verzet. Maar het blijft een moeilijke discussie, o.a. door de moeilijke koppeling met de hedendaagse politiek.
•  Geschiedenis maakt geschiedenis. Als we vandaag naar het kolonialisme kijken, is het gemakkelijk om smalend te doen over onze kolonialen en missionarissen. Als we dan ook nog eens T-shirts van 0,5 Euro in de winkel kopen, steunen we slavenarbeid in Bangladesh en dan vraag ik me af waarom we ons beter zouden wanen dan de kolonialisten die we met de vinger wijzen. En als we vliegtuigtickets van vijf Euro kopen, kopen we eigenlijk milieurampen. Laten we dus tegelijk mild en zelfkritisch zijn.

De Vlaamse Canon I - inleiding

De lancering van de Vlaamse Canon kan gerust in de Vlaamse Canon opgenomen worden. Nauwelijks was het idee geopperd, of een aantal geschiedkundigen liet prompt weten dat ze niet in canons deden. Ik heb daar wel begrip voor. Maar onmiddellijk kropen ook enkele journalisten in de pen om voor de vijftigste keer te laten weten dat de Guldensporenslag niet echt Vlaams was (dat wist ik al maar het blijft zeer betwistbaar: wat is trouwens 'Vlaams' genoeg om zo genoemd te mogen worden?) en dat Jan Breydel broodjes americain verkocht aan de zijlijn (dat wist ik eerlijk gezegd niet). En dat onze missionarissen neerkeken op hun "zwartjes" (dat hadden we nooit gedacht).

Waarom zo’n allergische en verkrampte reacties? Ruimdenkend Vlaanderen trok zich onmiddellijk terug in haar comfortzone van oikofobie en identiteitsbestrijding. Een verzachtende omstandigheid was dat er niet vanaf het begin duidelijk was bepaald wat de bedoeling was en vooral wat niet de bedoeling was van de Vlaamse canon. Maar het voorstel kwam uit de politieke hoek van wantrouwen. Het roept de klassieke vragen op: bestaat er zoiets als een Vlaamse natie? En bestaat er ook een Vlaamse identiteit? En een Vlaamse cultuur? En hoe kan je daar een geloofwaardige canon over samenstellen, in het volle besef dat geloofwaardigheid een uiterst nabije versheidsdatum heeft in deze dagen?

Ik denk dat de Vlaamse Canon een kans biedt om het cultureel debat in Vlaanderen te voeden. De bedoeling kan niet zijn om tot een onwrikbaar geheel te komen. De bedoeling is wetenswaardigheden met elkaar te delen. Ik denk dat we dit niet zozeer moeten doen voor de inburgering. Het is vooral nuttig voor de ingeburgerde Vlamingen zelf. Zij kunnen de culturele nieuwsgierigheid aanwakkeren, onbekende parels in onze cultuur ontdekken en samen met oude en nieuwe medeburgers genieten van nieuwe inzichten. Er mag natuurlijk over natie, identiteit, waarden en fouten uit het verleden gediscussieerd worden. Dat is echt niet staatsgevaarlijk maar ik verwacht daar vandaag weinig heil van. Het mag de polarisatie niet verder voeden - het moet verbinden. Cultuur kan balsem zijn op kwetsuur. Ik zou dus over Vlaamse cultuur praten en bij uitbreiding ook over cultuur in de Lage Landen. Ik probeer in de volgende weken mijn canon te laten weerklinken.

Zie ook mijn blog over nationale mythes en symbolen.

Foto: 'Geografisch' middelpunt Vlaanderen ©Wim Lahaye 

Wetenschap als Roeping

Dit boek van prof. Geert Vanpaemel vertelt het verhaal van 200 jaar Faculteit Wetenschappen aan onze KU Leuven. De titel is goed gekozen. Een roeping is in het hedendaagse wereldbeeld vaak een interne passie of een bijzondere gedrevenheid. "Gedreven door nieuwsgierigheid" is vandaag de leuze. In een uitgesproken traditioneel katholiek denkkader was roeping vaak een goddelijke zending, een opdracht om een blijde boodschap te verkondigen zoals een priester of een missionaris. En er zijn zeker professoren geweest die de ontwikkeling en het onderricht van hun wetenschap als zo’n goddelijke zending beleefd hebben. Maar uiteindelijk gaat het over dezelfde gedrevenheid in een veranderde Weltanschauung . Het viel me op dat die gedrevenheid altijd zeer groot geweest is.

Wat een faculteit wetenschappen aan een katholieke universiteit boeiend maakt is de spanning tussen geloof en rede. De professoren bleken toch meestal bij de les van de wetenschap zelf te blijven. Als er dan toch druk kwam iets over geloof te concluderen, dan kwam die druk toch meestal van buiten de faculteit. Zeer interessant was de strijd van professor Henri de Dorlodot tegen aartsbisschop Mercier en de paus inzake de evolutieleer van Darwin. Deze David-tegen-Goliath strijd had iets weg van de historische strijd van Galilei tegen het pauselijk gezag.

Interessant is ook de wordingsgeschiedenis van de “speciale scholen voor ingenieurs”. Dat die er in Leuven zouden komen was aanvankelijk niet evident. Een citaat uit het boek dat de tijdgeest weergeeft: “In Luik en Gent kwamen de toekomstige ingenieurs gemakkelijk in aanraking met het oprukkende materialisme. De Leuvense ingenieurs zouden als apostelen in het industriële landschap nuttig werk kunnen leveren.” Dit laatste vreemde zinnetje zegt ook iets over mijn wortels en mijn roeping. Mijn grootvader zaliger Armand Van Hoof was mijningenieur, maar werd hoogleraar sterrenkunde aan de faculteit Wetenschappen. In zijn laatste levensdagen koesterde hij een nostalgie naar het industriële landschap van zijn jeugd, een landschap dat hij slechts indirect, vanuit het ‘verre’ Leuven, heeft kunnen dienen door les te geven aan toekomstige ingenieurs. (Mijn novelle de Terugkeer van een Legende speelt zich af in dit industriële landschap.) Hij overleed op 7 februari 1989, vandaag precies 32 jaar geleden.

Ik verwijs ook naar Het Licht van de universiteit en naar de Lessen voor de 21^ste eeuw.

Het Strijdtoneel van Europa

Het Strijdtoneel van Europa is een boek volgens het vertrouwde recept van Edward De Maesschalck. Het is een vervolg van Oranje tegen Spanje en omspant de periode 1648 – 1815, het tijdvak van (laat-)Spaanse, Oostenrijkse en Franse overheersing in de zuidelijke Nederlanden. Voor mij was dit een ideaal boek om dit gat in mijn historische kennis weg te werken. Ik kon kennismaken met een aantal merkwaardige staatsmannen –en vrouwen van die tijd, zoals daar zijn: de Graaf van Bergeyck, de Markies van Prié, Maria-Elisabeth en Maria-Theresia van Oostenrijk, Karel van Lotharingen en de beruchte keizer-koster Jozef II.

Het boek geeft een uitstekend tijdsbeeld waarmee je de oorzaken van de Brabantse Omwenteling kan begrijpen. Het is ook de tijd waarin het concept en de naam België tot stand kwam, hetgeen toch belangrijk is om de huidige toestand te begrijpen. Het boek is zoals zijn voorganger rijk geïllustreerd zodat de gelezen teksten wat langer in je geheugen kunnen blijven hangen.

Sommige stukjes van deze geschiedenis kan u ook vinden in De Strijd om de Stroom en in Waterloo 1815-1914.

Geschiedenis maakt geschiedenis

Leopold II werd koning der Belgen in 1865, honderd jaar voor mijn geboorte. Op dat moment was de Max Havelaar al vijf jaar verschenen. De Max Havelaar was nota bene niet in Amsterdam maar in Brussel geschreven. Het ging natuurlijk niet over Kongo maar over Nederlands Indië, maar de wantoestanden in sommige koloniën waren dus genoegzaam bekend. Onze lieve buurlanden waren trouwens ook niet bepaald zachtaardig met hun koloniën.

Het standbeeld van Multatuli kwam er echter in 1987, en dat is natuurlijk wel wat later dan de talrijke standbeelden van Leopold II. In Leopolds tijd was Multatuli een sjofele Sjaalman, een zonderlinge linkse rakker die nergens voor deugde. Maar er waren dus toch al klokkenluiders in de 19de eeuw! Waarom werden ze niet gehoord en waarom krijgen ze nu pas hun volle erkenning?

Batavus Droogstoppel geeft zelf het antwoord op bladzijde 1 van de Max Havelaar: omwille van de koffie! Blijkbaar is het uiterst moeilijk om de waarheid onder ogen te zien als je daarbij zeer veel te verliezen hebt. En dat is vandaag ook zo. Als we dus willen weten wat onze nazaten ons zullen verwijten, moeten we nagaan wat we zeker niet willen veranderen ook al weten we best dat het schade toebrengt aan anderen. (Het milieu is zeker een gewetensonderzoek waard.)

Ik verwijs ook naar mijn blogs: "Zin en onzin van collectieve schuldbelijdenissen" en "De waanzin van het intellect".

Aan de rand van de wereld

Dit boek van Michael Pye draagt als ondertitel “Hoe de Noordzee ons vormde”. Het beschrijft het dagelijkse leven rondom de Noordzee, vanaf de Romeinse tijd tot en met de Nieuwe Tijd, met veel aandacht voor de onbekende vroege Middeleeuwen.

Interessant is de overgang van het Romeinse heidendom naar het vroegmiddeleeuwse christendom. Die overgang verliep in de praktijk veel naadlozer dan we gewoonlijk denken, met een periode van co-existentie tussen de twee godsdiensten bij de Friezen. Je maakt er o.a. kennis met Beda Venerabilis, die als verlichte geest veel opgetekend heeft over het leven in de achtste eeuw. Boeken waren in die tijd kunstschatten die per schip van de ene naar de andere plaats reisden. Interessant is ook de rol van de Vikingen, die tegelijk krijgers en handelaren waren en die sommige steden hebben doen ontstaan.

De auteur toont aan dat de maritieme bedrijvigheid en de handel in en om de Noordzee een doorslaggevende vorm gegeven hebben aan het Europa dat we vandaag kennen, wellicht veel meer nog dan de landoorlogen tussen koningen en generaals. De Middeleeuwen waren weliswaar "duister" omwille van het grote lijden dat de pest veroorzaakte, maar het was toch een tijd waarin belangrijke ontwikkelingen hebben plaatsgevonden en het zijn precies die ontwikkelingen die de kennisexplosie in de Nieuwe Tijd mogelijk gemaakt hebben.

Het boek bespreekt het belang van de visserij en de handel, het ontstaan van de Hanze, het verschijnsel mode, de verspreiding van kennis. De auteur wijst op het belang van de handel voor een meer gevorderd gebruik van de wiskunde en de volkstaal in het geschreven woord. De onzekerheid van het dagelijkse leven werd steeds meer beheerst door middel van gegevensregistratie en officiële documenten, zoals identiteitsbewijzen, eigendomsbewijzen, akten en aandelen. Michael Pye haalt talloze voorbeelden aan van mensen die op een of andere manier voordelen wisten te halen uit nieuwe manieren van werken.

De geschiedenis van het dagelijkse leven is misschien veel belangrijker dan de geschiedenis van de machthebbers. Wellicht is ook vandaag de invloed van politici op ons dagelijks leven minder groot dan we denken. Handel en wandel zijn veel belangrijker. Zo beseffen we in Vlaanderen nog te weinig hoe belangrijk de maritieme bedrijvigheid voor onze welvaart is.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: “Oranje tegen Spanje” en "Strijd om de Stroom". 

Licht – De Nederlandse Republiek als bakermat van de Verlichting

Dit boek van André Klukhuhn vertelt het verhaal van de ‘verlichte’ gouden eeuw(en) in Nederland. Daarin is een hoofdrol weggelegd voor filosofen als Spinoza en Descartes, wetenschappers als Christiaan Huygens en Antoni van Leeuwenhoek, schilders als Rembrandt en Vermeer en schrijvers-dichters als Vondel en Pieter Corneliszoon Hooft. Het boek draait enerzijds om het wetenschappelijk fenomeen ‘licht’, met de ontdekking van de optica en de uitvinding van de telescoop en de microscoop, anderzijds ook om het artistiek fenomeen licht, dat bij de Hollandse schilders zo’n bijzondere uitwerking vond. Verder laat de schrijver zien hoe ook de “Verlichting” een eigen invulling vond in de Nederlandse republiek, met een onuitwisbare invloed op de rest van de wereld. Twee grote bedenkingen bij het lezen van dit boek.

Ten eerste: economie en handel vormen altijd de basis voor een bloei van wetenschap en kunst. Dat lijkt evident, maar nog al te vaak wordt gedacht dat overheidsbeleid alleen verantwoordelijk is voor wetenschap en kunst. Zonder gezonde economie en handel kunnen wetenschappen en kunsten niet bloeien. In dit boek wordt trouwens impliciet beschreven hoe de hoge kwaliteit van de Nederlandse lenzen eigenlijk ook te danken was aan de ondernemerszin die in die Gouden Eeuw spontaan aan de oppervlakte kwam, precies omdat er zoveel geld mee te verdienen was.

Ten tweede, economie en handel vormen ook de basis voor breeddenkendheid en verdraagzaamheid, en op die manier ook voor de “Verlichting”. Waarom is dit zo? Omdat economie en handel (vaak in de havensteden) een platform bieden waar ideeën met elkaar geconfronteerd kunnen worden. De bloei van de economie en de verhoogde rijkdom creëert win-win voorwaarden voor verschillende bevolkingsgroepen en laat ze toe in vrede te leven. Omgekeerd zal een stagnatie van de economie ook onvrede en armoede veroorzaken en die armoede vormt dan weer de basis voor dogmatiek en achterlijkheid. Ik verwijs hiervoor naar mijn blog: armoede, oorzaak van alle problemen.

Ik verwijs graag naar mijn boekbesprekingen Oranje tegen Spanje en Strijd om de Stroom, beiden over de Nederlandse republiek en Het verdorven genootschap over de Franse Verlichting. Verder ook naar mijn recente blog over de natuur van licht.