Integriteit aan de universiteit

De democratisering van het onderwijs heeft naast grote voordelen ook een aantal nadelen gehad. Met het aantal studenten en studierichtingen groeide ook het aantal professoren en docenten. Men zocht naar manieren om ook bij de professoren en docenten het kaf van het koren te scheiden. Het gezonde mechanisme van de kwalitatieve peer review groeide uit tot de meer kwantitatieve benadering van “publish or perish”. Een factor die uit het oog verloren werd, is de academische integriteit. Integriteit staat altijd onder druk in een meritocratie. Integriteit aan de universiteit houdt in dat academici:

(1)   Eerlijk zijn over de inhoud die ze aanbieden. Die eerlijkheid houdt ook in dat men bescheiden blijft over de geldigheid en de maatschappelijke impact van de inhoud. Die inhoud kan best op een ‘wetenschappelijke’ manier geformuleerd worden. Suggestieve taal is in een wetenschappelijk artikel uit den boze.

(2)    Eerlijk zijn In de erkenning van de bronnen. Academici maken geen gebruik van plagiaat en zijn eerlijk bij het gebruik van Artificiële Intelligentie.

(3)    Eerlijk streven naar maatschappelijke relevantie in de keuze van onderzoeksonderwerpen. De reden is dat onderzoek werkingsmiddelen van de overheid, en dus van de ganse maatschappij opslorpt.

(4)    Gewetensvol zijn in het gebruik van hun tijd en hun bekendheid in de media. Een wijze professor maakt een afweging tussen maatschappelijke noodzaak en entertainment gehalte. Gaat het entertainmentgehalte te ver, dan zoekt de professor terug het eigen labo op, en niet de volgende TV-studio.

In de wetenschap staan de vaststellingen steeds boven de ego’s van de wetenschapsbeoefenaars. Wetenschap vergt nederigheid. Nederigheid is het beste antidotum tegen de afbrokkeling van het respect voor wetenschappelijk werk.

Of professoren links of rechts zijn, is eigenlijk niet belangrijk. Ze moeten het onderling natuurlijk wel eens raken over de inrichting van het onderwijs. Hoe belangrijk is het aanbieden van gelijke kansen, wetende dat alle studenten met een ongelijke achtergrond starten? Moet een universiteit een inclusief beleid voeren en is dat wel mogelijk met een gelijke behandeling van ongelijken? Als je kiest voor een ongelijke behandeling, zou je dat best niet onder de mat vegen, maar openlijk erkennen. We wensen de professoren alle succes in het oplossen van dit vraagstuk.

Integriteit is belangrijker dan competentie en competentie is belangrijker dan succes. Het is een principe dat ik eerder in deze blog de ongelijkheid van Confucius genoemd heb. En academische vrijheid is niet absoluut. Het is altijd vrijheid binnen de perken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vier weken geleden: De strijd om het hart van het kind.

Foto: bron KU Leuven | Rob Stevens

Onverwelkbare Wijsheid

“Sapientia Immarcescibilis”, onverwelkbare wijsheid is wat de Leuvense Universiteit nu al zeshonderd jaar mag cultiveren, en dit voor de stad, voor het land en voor de wereld.

Daarbij wordt nogal eens nadruk gelegd op het intellectuele vernuft, op loepzuivere rationaliteit en op de talrijke realisaties, maar misschien komt de zegen van de universiteit vooral voort uit het cultiveren van een wetenschappelijke attitude, waarbij ik graag nadruk leg op attitude.

Want goede wetenschapsbeoefening is vooral gediend met een houding van bescheidenheid. Goede wetenschappers nemen hun wensen niet voor werkelijkheid. Ze kunnen het ego wegcijferen. Ze kijken onbevangen, vol ootmoed naar wat we nog altijd de schepping mogen noemen. Die schepping bestaat uit natuur en cultuur, uit wat de mens ontving en uit wat de mens zelf opbouwde. Het bracht ons exacte en humane wetenschappen, maar de universiteit leeft ook van haar interdisciplinariteit.

Goede wetenschappers cultiveren een houding van openheid en intellectuele eerlijkheid. Zij kunnen de waarheid erkennen aan de hand van concrete bevindingen, ook als die waarheid niet direct overeenkomt met eigen verwachtingen of wensen. Wie fouten maakte of successen boekte is daarbij minder belangrijk dan de ontdekking van de waarheid zelf. Integriteit is altijd belangrijker dan competentie omdat de afwezigheid van integriteit elke vorm van competentie in de weg staat.

De onverwelkbare wijsheid komt eigenlijk voort uit die bescheiden houding van intellectuele integriteit. Het is onze beste waarborg tegen dweperij, dictatuur en achterlijkheid. Het is die attitude die van de universiteit een licht voor de volken maakte en laten we hopen dat het nog lang mag schijnen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: Wetenschap als roeping en  Onderwijs, cultuur en deugdzaamheid.

Afbeelding 1: Stichtingsbul reproductie van KU Leuven

Afbeelding 2: Universiteitshal Leuven (bron is me niet meer bekend)

De Droom van de Zwijger

De Benelux is gelegen in een lager gedeelte van Europa waar 3 grote Europese rivieren samenvloeien in de Noordzee: de Schelde, de Maas en de Rijn. Er wonen maar liefst 29 miljoen inwoners in talrijke relatief kleine steden die goed met elkaar verbonden zijn. Die steden hebben een woelige maar roemrijke geschiedenis en sommige hebben nog altijd een bloeiende economie. De Benelux was de grote voortrekker in de Europese gedachte en de Europese initiatieven. Dat is logisch gezien de grote schaalvoordelen die de Europese initiatieven aan onze relatief kleine landen leverden.

Door zo hoog in te zetten op die Europese gedachte ging de aandacht voor de Benelux zelf enigszins achteruit. Ten onrechte, want de globalisering gaat nu een beetje in de omgekeerde richting en de grootmachten Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk plooien nu meer en meer op zichzelf terug. Daardoor dreigen de kleine landen de samenwerkingsvoordelen mis te lopen. In domeinen als ruimtevaart en defensie is die Europese samenwerking allernoodzakelijkst. Maar de Benelux kan ook zelf de rol van grootmacht opnemen.

Vandaag dinsdag 17 september 2024 werd te Noordwijk Nederland een samenwerkings-akkoord gesloten tussen de ruimtevaart industrie associaties in de Benelux. Uw dienaar mocht daar medewerker en getuige van zijn.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: Het Beloofde Land van Willibrord, Naderbij Nederland en De verloren droom van Pieter Gillis.

Foto: genomen te Noordwijk-aan-Zee Wim Lahaye ©17/9/2024

Onze maritieme roeping

Brussel en Antwerpen liggen maar 50 km uit elkaar. Maar het lijkt soms een lichtjaar te zijn. Het havenbedrijf is belangrijk voor verleden, heden en toekomst. Onze politici, onze pers en onze medeburgers schijnen dat niet altijd goed te beseffen. Ongeveer 25% van onze rijkdom is direct of indirect gerelateerd aan de aanwezigheid van zeehavens in Vlaanderen.

Hoe komt dat? Het lijkt evident maar havens zijn belangrijke knooppunten van logistiek. Havens moeten geconnecteerd zijn met het binnenland en met elkaar via een zogenaamd multimodaal netwerk, waarbij je telkens de snelste en duurzaamste weg kiest voor iedere verplaatsing. Ons dicht bevolkt land, met kleine onderling verbonden steden, biedt heel wat mogelijkheden, maar ook heel wat uitdagingen inzake logistiek. Mobiliteit is misschien wel dé grote flessenhals van onze economie. Er is nog gigantisch veel werk te verrichten, maar Flanders Space en VIL bekijken de mogelijkheden van het hyperloop project. Brussel en Antwerpen blijven dan wel 50 km uit elkaar liggen maar het traject kan blijkbaar ook in zes minuten!

Ons roemrijk maritiem verleden heeft er nu wel een aantal interessante plekken bij, zoals het museum MAS en het Red Star Line museum. Misschien verdienen de oude scheepswerven in Hoboken een beetje herwaardering. Ons maritiem verleden verdient inderdaad bescherming. Maar krijgen ons maritiem heden en onze maritieme toekomst wel altijd de aandacht die ze verdienen? Als ze in het nieuws komen heeft dat altijd te maken met rampen en geschrapte milieuvergunningen. Hyperloop en andere toekomstprojecten kunnen het nieuws positiever kleuren. En er leven nog heel wat andere ideeën.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Aan de rand van de wereld en Zie ons doen. De natuurlijke rijkdom van Vlaanderen kwam ook aan bod in mijn Vlaamse canon over geschiedenis.

Foto: Rijnkaai Antwerpen 2023 ©Wim Lahaye

Zie ons doen

Dat Vlamingen dit jaar Europa mogen laten schitteren, kunnen we alleen maar toejuichen. Het is ook prachtig dat men niet alleen inzet op innovatie, maar ook op weerbaarheid en verbinding. Want bij innovatie denken we spontaan aan Flanders Technology & Innovation, met veel demonstraties van ons technisch kunnen, en dat is natuurlijk prachtig, maar het volstaat niet langer in de wereld waarin we leven, en waarin elke natiestaat wel inzet op innovatie. Het is precies in sociale bekommernis dat we nog een eigen verschil kunnen maken. (En ik zeg dat als vader van twee dochters die sociaal werk studeren.)

Startend met sociale bekommernis van onderuit, bekruipen me twee vragen. Ten eerste: hoe kunnen we de jongeren uit de minst fortuinlijke sociale klassen, betrekken bij een hoogfeest van technologie? Het kan niet de bedoeling zijn dat zij zich aan het station vervelen, terwijl ingenieurs in zowat alle sectoren overwerkt raken. Wat ik hier schets, is misschien een grof cliché, maar ik stel met genoegen vast dat de inclusie van alle jongeren werkelijk op de agenda gezet werd, en dat is mooi.

De tweede vraag die me bekruipt, betreft de werkenden. Hoe kunnen we hun welzijn verbeteren? Het gaat hen niet zo goed. Hun weerbaarheid wordt iedere dag tot het uiterste getest. Sommigen werknemers komen niet meer rond met het schamele loon dat zij na belastingen overhouden, terwijl de werkgevers zich blauw betalen om een werknemer in dienst te houden.

In 2023 lag de werkbaarheidsgraad bij werknemers in het Vlaamse Gewest op bijna 52%. Dat is niet veel. Gaan we in Vlaanderen de werknemers gewoon verder sarren met onhaalbare cijfertjes en KPI’s of kiezen we voor een meer kwalitatief beleid, dat de hele persoon, inclusief zijn familiesituatie en welbevinden, op de voet volgt? Een beleid in de geest van nieuwe goede profeten als Simon Sinek en Brené Brown. Een bedrijfscultuur waar loyauteit en vertrouwen de norm is en niet de uitzondering.

Zie ons doen. Zie ook mijn blogs: “Wat we zelf doen, doen we beter”, “Hoe beloon je een werknemer?” en “Soulmade – Bezieling op het werk”.

Afbeelding: Antwerpen vanop MAS 2012 ©Wim Lahaye

De maatschappelijke rol van de ingenieur

Van het technisch wonder IMEC bestaat een geschiedenis in presentatie vorm. Daarin typeerde professor Hugo De Man zijn naaste collega wijlen professor Roger Van Overstraeten als een visionaire Vlaming. Volgens professor De Man was het altijd de bedoeling geweest “Vlaanderen op de kaart van de industrie van de toekomst te plaatsen door een generatie ingenieurs op te leiden die, naast een solide wetenschappelijke basis, tevens oog hebben voor de maatschappelijke en economische vooruitgang van het volk.”

Wij hadden aan onze Leuvense universiteit inderdaad enkele professoren die wat meer gaven dan de nuchtere lessen. Enerzijds trachtten zij ons een soort ondernemerschap bij te brengen en anderzijds wezen zij ons op onze maatschappelijke rol en op onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het ondernemerschap was geen doel op zich, maar net een middel om het sociaal-economische weefsel van de maatschappij en het algemeen welzijn te verbeteren. Nu klinkt dat misschien allemaal nogal evident maar dat was het niet, integendeel. Niet alle collega's vertoonden dezelfde belangstelling voor maatschappelijke thema's. Door steeds verder te gaan in diepe specialisatie bestond er een risico dat heel wat collega ingenieurs zich zouden ontwikkelen tot volmaakte nerds, zeg maar vakidioten. Toch viel dat allemaal goed mee. De op te lossen problemen werden inmiddels zo ingewikkeld dat alleen goed teamwerk nog kans op slagen had. Verder worden nieuwe ontwikkelingen nu zeer grondig op hun maatschappelijke relevantie afgewogen. Na mijn studies, bij de ingenieurs-vereniging en bij de European Young Engineers ontmoette ik natuurlijk nog veel gelijkgestemden.

Het beroep van ingenieur is inderdaad een prachtig beroep, al is er soms moed voor nodig. Het verdient alleszins promotie bij de diverse groepen die nog steeds ondervertegen-woordigd zijn in dit beroep. Maar het mooie van dit alles is dat ik me steeds sterker bewust werd dat ik geen beroep had maar een roeping. In “Wetenschap als roeping” zagen we al dat die roeping kan omschreven worden als een soort apostolaat in het industriële landschap. 

Ik verwijs ook naar mijn blog: “Wat we zelf doen, doen we beter” en naar “Het Licht van de Universiteit”.

Foto: Standbeeld Lodewijk Engelbert van Arenberg en J. P. Minckelers, Heverlee 2020©Wim Lahaye

De Pedagogie van Projecten

Innovatiebeleid vergt bezinning. De kosten van prestigeprojecten lopen soms hoog op. In de ruimtevaartsector is dat vaak het geval. Dat geldt zeker ook voor de Einstein telescoop die we in Vlaanderen samen met Wallonië, Nederland en Noordrijn-Westfalen willen bouwen. De vraag stelt zich dan waarom prestigeprojecten voor een samenleving belangrijk zijn, in de veronderstelling dat we de verwerving van fundamentele kennis ook aan andere landen kunnen overlaten.

De drie traditionele argumenten die doorgaans gebruikt worden in een antwoord op deze vraag zijn, (1) de economische valorisatie van het project voor de industrie, (2) de verwerving van technische, projectmatige en communicatieve vaardigheden van medewerkers in overeenkomst met de grootte van de uitdaging, (3) daarmee verband houdend, de retentie van talent in eigen land.

Hoewel deze argumenten zeer gegrond zijn, verwijzen ze nog te sterk naar het microniveau van de samenleving. Er wordt nog te weinig gewezen op de macro-effecten voor de samenleving als geheel. Een prestigeproject houdt de samenleving ook globaal veerkrachtig, omdat het de samenleving dwingt tot vormen van samenwerking die er anders nooit zouden geweest zijn. De samenwerking in de Euregio Maas-Rijn zal verder gaan dan het project zelf. Een prestigeproject als de Einstein telescoop zal ook werk leveren aan toekomstige generaties, generaties die op dit moment nog aan hun studies bezig zijn. Prestigeprojecten kunnen een belangrijke inspiratiebron en een motivator voor jong en oud worden.

Een terechte zorg voor politieke overheden is of er dan niet te weinig middelen overblijven voor de sociale behoeften in de samenleving. Ook moet men bedenken dat de reële kosten vaak de begrote kosten overschrijden. Natuurlijk zal een goed valorisatiebeleid ook nagaan wat de impact is in het sociale domein, zeker wat betreft tewerkstelling. Maar een samenleving moet altijd veelzijdig blijven. Vergelijk het met een individu: een individu gaat ook niet alle energie en tijd wijden aan sociale projecten. Het zal af en toe bijzondere uitdagingen aangaan zoals sportprestaties om het lichaam fit te houden. Dat moet met samenlevingen ook gebeuren. Prestigeprojecten houden de samenleving fit en veerkrachtig. De imaginatio zal er wel bij varen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs "De wedijver tussen de naties" en “Ode aan de natuurkunde”.

Afbeelding: ‘Reaching for Heaven’ uit de reeks ‘Space Art’ van Filip Ramon, Joris Devos en Jürgen Ingels, zie De verovering van de ruimte.

Wat we zelf doen, doen we beter

De uitspraak dateert van de jaren 1980-1990 toen de Derde Industriële Revolutie Vlaanderen (DIRV) van start ging. Wijlen minister-president Gaston Geens zou in werkelijkheid gezegd hebben: "Wij zullen moeten bewijzen dat wij wat we zelf doen, beter doen", maar de karikatuur ervan was snel gemaakt en werd beter onthouden, ook door mezelf. In die jaren moest Vlaanderen zijn bescheiden en moeizaam verkregen autonomie inderdaad nog waarmaken. Flanders Technology International was een concept dat mij persoonlijk extra motivatie bezorgde om ingenieur te worden. Het wonder IMEC kwam tot stand terwijl ik erin mocht staan, toen nog als student. Vandaag hebben we bruisende innovatiepolen met een Vlaams Instituut voor Biotechnologie en onze Gasthuisberg waar iedere dag medische ontwikkelingen van wereldniveau plaatsvinden. 

We gaan nu verder met Flanders Technology & Innovation maar met meer kennis van zaken en in een hogere versnelling. Maar wat we zelf doen, doen we dat echt beter? We kunnen inderdaad terecht trots zijn op een aantal dingen die inmiddels gerealiseerd zijn, dankzij onze moeizaam bevochten, gedeeltelijke autonomie. Maar er is een gevaar van zelfgenoegzaamheid. Ook de Vlaamse overheidsadministraties zijn nog steeds licht gepolitiseerd, langzaam en risico-afkerig. We raken het iets sneller eens dan in het federale België, maar hebben de onenigheid toch wat in de genen. Vlaanderen kan, moet en zal een voorbeeld nemen aan landen als Nederland, Zweden en Finland waar er een goede traditie bestaat inzake samenwerking tussen overheidsbestuur en economische actoren. (Daar wordt ook wel eens ruzie gemaakt, maar dat blokkeert de zaak niet.)

Het probleem is dat heel wat maatschappelijke uitdagingen een doortastende aanpak vergen en een concrete medewerking van de overheid zelf. Kijk naar het maatschappelijke probleem van de mobiliteit in het verkeer. Het volstaat niet dat een overheid geld geeft aan de industrie en vraagt om het maar op te lossen. Dat werkt gewoonweg niet, omdat de overheid de sleutels van de verkeersinfrastructuur en van de wetgeving in handen heeft. De overheid moet zelf de handen uit de mouwen steken en met de industrie concreet meewerken aan de oplossing van het probleem. Dat betekent dat mensen uit de overheidsadministratie en uit de politiek uit hun comfortzone moeten komen. Ook de bevolking moet bij de nieuwe ontwikkelingen positief betrokken worden. Als dat de bedoeling is van het nieuwe initiatief FTI dan ben ik zeker een voorstander en dan wil ook ik uit mijn comfortzone komen om dit waar te maken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vorig jaar: Is Vlaanderen ambitieus genoeg?

Foto: IMEC toren door Luoxi / Shutterstock.com

 

Trends in de Ruimtevaart

Op deze internationale dag van de bemande ruimtevaart maak ik een overzicht van de actuele trends in mijn vakgebied. Eén daarvan, de wedijver tussen de naties, kwam drie weken geleden aan bod. Een overzichtsartikel van twee jaar geleden ging over de toepassingen van satellieten in het dagelijkse leven. 

Het artikel van vandaag verscheen op de website van Flanders Space. 

De foto toont de eerste lancering van het ruimteveer Columbia op 12 april 1981, ik werd die dag zestien jaar en volgde de gebeurtenis met grote belangstelling. (De Columbia heeft later, op 1 februari 2003, een fatale re-entry gemaakt, hetgeen geleid heeft tot het einde van het ruimteveerprogramma.) 

Foto van shutterstock.com

Ode aan het Vakmanschap

Kennis is zilver, maar kunde is goud. In de Middeleeuwen bracht het ambacht grote weelde met zich mee. In onze huidige economie is dat nog altijd zo. Werkgevers zoeken zich te pletter naar medewerkers met vakmanschap. Vakmanschap is ook mooi. Gute Technik ist immer schön.

Vakmanschap is waardevol omdat het talent, tijd, geduld en discipline vergt om het te verkrijgen. Dat zorgt precies voor de zeldzaamheid van vakmanschap: er is vandaag nog te weinig tijd en geduld om vakmanschap te laten rijpen. Door het tekort aan mankracht moeten jongeren vandaag onmiddellijk vakmanschap tonen en zo raken ze snel ontmoedigd. Met negatieve belastingen zou je de knelpuntberoepen kunnen herwaarderen.

Ik verwijs naar mijn blogs: Ode aan de Arbeid en Bij de fietsenmaker.

Foto: shutterstock.com

De Bell Telephone Manufacturing Company

De Bell Telephone Manufacturing Company, beter bekend als “den Bell”, was een begrip in Antwerpen en daarbuiten. Meer dan een eeuw lang werden er telefoons en telefoon-centrales gebouwd, maar ook radios, televisies, postsorteermachines en allerlei soorten telecommunicatie-apparatuur. Zelf werkte ik van 1990 tot 1999 bij 'Alcatel Bell' in de ruimtevaart-afdeling, die nu in Hoboken verder leeft onder de naam Antwerp Space en in Berchem, onder de naam Celestia Antwerp. Onlangs las ik een herdenkingsboek over "den Bell" in de jaren 1882 – 1982.

Het bedrijf was merkwaardig omdat er zoveel hoog-technologische bedrijvigheid was, en wel in volle stad. Het gebouw met driehoekig grondplan achter de grote toren op het Francis Wellesplein was de dagelijkse werkplaats van duizenden ingenieurs, tekenaars, typisten, soldeerders, enz… In 1972 werkten er volgens het boek bijna vijftienduizend mensen, weliswaar in combinatie met meerdere nevenvestigingen in o.a. Hoboken, Kontich, Gent en Geel.

Maar zoals overal werd productie meer en meer geautomatiseerd en verhuisd naar het buitenland. Onderzoek en ontwikkeling bleven een belangrijke tewerkstelling maar na verloop van tijd moest ook die verdwijnen. Toen ik zelf begon in 1990, werkten er nog een drieduizend mensen. Toen ik wegging in 1999, nog 1800. Enkele jaren later werden de gebouwen aan het Francis Wellesplein en de Boudewijnsstraat overgelaten aan de Antwerpse stadsadministratie. Enkele honderden mensen hebben nu nog een andere werkplek in de buurt van het Centraal Station.

Het bedrijf had een eigen werksfeer door de mix van jonge ambitieuze academici en plezante Antwerpse sinjoren. Stress en straffe moppen wisselden elkaar af in de strijd om het dagelijkse bestaan. Het Antwerps was nogal eens de voertaal. Merkwaardig is ook hoe snel het commercieel belang van telefonie duidelijk werd na de uitvinding door de Schot Alexander Graham Bell. Ik vond in het gedenkboek deze prachtige foto van Francis Welles, de stichter van den Bell in Antwerpen. (Ik kende zijn naam alleen van het plein voor de toren.)

Sic transit gloria mundi.

Satellieten in ons dagelijks leven

Mijn loopbaan draait helemaal rond satellieten. Dat is een geluk, want het thema spreekt tot de verbeelding. Ik geef af en toe wel eens een voordracht over de talrijke toepassingen van satellieten en daarom dacht ik dat het wel eens goed zou zijn al die toepassingen samen te brengen in één artikel. Dat is interessant voor mensen die daar meer over te weten willen komen, maar ook voor mezelf en mijn collega's, omdat we dan een handig overzicht hebben van alle mogelijkheden. Maar omdat het eerder werk-gerelateerd is, liet ik het verschijnen als een artikel op LinkedIn.

Naderbij Nederland

In een tijd waarin de Europese gedachte onder druk staat, loont het de moeite even terug te gaan naar de eerste Europese samenwerkingsverbanden. De Benelux bracht niet alleen belangrijke samenwerking tot stand tussen de drie Lage Landen; het was ook een gangmaker in de Europese eenwording. Een vernieuwde belangstelling voor Benelux samenwerking zou een goed alternatief kunnen zijn voor de stokkende Europese motor, die overigens aan een grondige revisie toe is. Een sterke Benelux kan ook meer gewicht inbrengen in de besluitvorming met supermachten Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. (En wie me kent, weet dat ik het Verenigd Koninkrijk hier bewust laat staan.)

De geschiedenis heeft de relatie België (Vlaanderen) – Nederland niet altijd gemakkelijk gemaakt. Maar het wordt tijd om die bladzijde om te slaan. Vorig jaar werd alvast een standbeeld voor Willem I opgericht in Gent en inmiddels erkennen heel wat mensen het belang van die te korte hereniging met Nederland. We hebben er wel degelijk alle belang bij, samenwerking met Nederland te stimuleren. Een mooi voorbeeld stond onlangs te lezen in het tijdschrift Neerlandia (2018 -04, 2018-01), waar de fusie aangehaald werd tussen de havens van Vlissingen, Terneuzen en Gent, de zogenaamde North Sea Port. Een win-win situatie voor alle betrokkenen. Ook in het academisch onderwijs zou meer en beter samengewerkt kunnen worden. In Nederland hebben ze te weinig Nederlandse lessen en in Vlaanderen te weinig Nederlandse teksten. Met een grotere afzetmarkt (15 + 6 miljoen inwoners) kan je betere cursussen maken voor een lagere prijs.

De samenwerking is niet altijd gemakkelijk omwille van verschillen, maar het zijn net die verschillen die de meerwaarde creëren. Het zijn misschien stereotypes maar men noemt geen Nedervlaamse koe bont of er is een vlekje aan: Vlamingen zijn wroeters, Nederlanders zijn verkopers, Vlamingen houden van pragmatisch compromis, Nederlanders van een uitgedebatteerd ideaal. Vlamingen hanteren diplomatie; Nederlanders zijn kampioenen in directheid.

Het allergrootste voordeel: een Benelux voetbalploeg zou werkelijk wereldkampioen kunnen worden! Zeg nu zelf: zelfs als België piekt op een WK, moet het nog door het oog van de naald kruipen om een tornooi te kunnen winnen. Denk ook terug aan de historische, onvermijdelijke nederlagen van Nederland tegen Duitsland. Met de beste Nederlandse en Belgische spelers en een dure Luxemburgse trainer zouden we Duitsland en Brazilië elke vier jaar naar de kroon steken.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: “De Strijd om de Stroom”, “De Verenigde Lage Landen”, “Nederlands” en “The European Paradox”.

Eeuwige Winst

Dit boek van Didier Pierre en Geerdt Magiels draagt de ondertitel: “Hoe circulaire economie werkt voor ondernemers”. Het is een ideale eye-opener met betrekking tot het actuele, doch eeuwenoude principe van de circulaire economie. Sinds de invoering van de gescheiden afvalophaling zijn we al een beetje vertrouwd geraakt met recyclage van materialen, maar we beseffen nog te weinig hoeveel voordeel we nog kunnen halen uit het directe hergebruik van producten en product-onderdelen, zowel inzake milieubelasting als inzake behoud van inherente waarde.

De auteurs maken duidelijk welke de voordelen zijn van “korte” cirkels in de circulaire economie. Ze geven talrijke schitterend voorbeelden van ondernemingen die de principes van de circulaire economie reeds toepassen. Het is wel een uitdaging om de gebruikte producten en materialen terug naar het begin van de productieketen te brengen met een extra logistieke keten, tegen de vandaag meer gebruikelijke richting van de afvalberg in. In het boek vind je talrijke voorbeelden van ondernemers die het nu anders doen in verschillende domeinen, zoals de productie en het hergebruik van matrassen, kantoormeubilair, vloerbedekking en bouwmaterialen. Die ondernemers moeten vandaag nog heel wat conformisme doorbreken. De overheid kan hier helpen door niet-duurzame oplossingen zwaarder te gaan belasten dan duurzame oplossingen, eventueel ook door fabrikanten te verplichten hun ganse milieubelasting in kaart te brengen, te meten en eventueel te delen met de klant. (In deze blog  bespreek ik een technologie die dit mogelijk maakt).

Het boek kan ons inspireren een aantal dingen anders  te doen, niet alleen in de onderneming maar ook thuis! Het vergt een beetje moed om tegen de stroom in te roeien maar het loont de moeite en op lange termijn kunnen we niet meer anders.

Bij de start van het boek ook een prachtige tekst voor ingenieurs uit Terre des Hommes van Antoine de Saint-Exupéry: “La machine elle-même, plus elle se perfectionne, plus elle s’efface derrière son rôle. …..Au terme de son évolution, la machine se dissimule.”

Ik verwijs naar mijn vorige blogs in economie en ecologie.

Knelpuntberoepen structureel ondergefinancierd

Knelpuntberoepen zijn beroepen waarvoor openstaande vacatures moeilijk ingevuld raken. Typische voorbeelden daarvan zijn verplegend personeel en technisch personeel. Men verwijst telkens weer naar het feit dat te weinig jongeren voor deze richtingen kiezen, maar dat is slechts een deel van het verhaal.

De waarheid over deze beroepen is dat ze structureel ondergefinancierd zijn. Ik bedoel daarmee dat de betrokken sectoren (verplegers: ziekenhuizen, technici: bedrijven) niet in staat zijn om vraag en aanbod in evenwicht te brengen door de lonen te laten stijgen. Dat komt doordat die sectoren te weinig geld kunnen binnenhalen om die uiterst arbeidsintensieve beroepen volwaardig te kunnen financieren. Met volwaardig bedoel ik dat het loon overeenkomt met de moeilijkheidsgraad van de studies en met de ‘zwaarte’ (stress, complexiteit, arbeidsintensiteit) van het beroep, en dat in vergelijking met andere beroepen.

Hoe kan je dat oplossen? Je zou de mensen met een knelpuntdiploma een lagere of een negatieve belasting kunnen aanrekenen als ze ook daadwerkelijk dat beroep uitoefenen. In feite verbeter je dan de overeenkomst tussen de marktprijs van de knelpuntberoeper en het loon dat hij/zij verwacht voor zijn 'moeilijke' job. De gekwalificeerde werkkrachten verdienen dan een klein basisinkomen van de overheid + een inkomen van hun werkgever dat in hoogte geregeld wordt door het relatief te laag evenwicht tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Je mag dat basisinkomen dus niet rechtstreeks in die sectoren inpompen, want dan gaan die middelen toch weer aan andere zaken besteed worden. Je moet dat basisinkomen rechtstreeks aan die gekwalificeerde diplomahouders uitkeren, vandaar de noodzaak om het via de personenbelasting te regelen. Het mag niet zo hoog zijn dat er geen incentive meer is om te werken, maar wel zo hoog dat diegenen die aan die studie beginnen, weten dat ze rechtvaardig loon naar werken zullen krijgen.

Ik verwijs ook naar mijn blog: "Bij de fietsenmaker".

Licht – De Nederlandse Republiek als bakermat van de Verlichting

Dit boek van André Klukhuhn vertelt het verhaal van de ‘verlichte’ gouden eeuw(en) in Nederland. Daarin is een hoofdrol weggelegd voor filosofen als Spinoza en Descartes, wetenschappers als Christiaan Huygens en Antoni van Leeuwenhoek, schilders als Rembrandt en Vermeer en schrijvers-dichters als Vondel en Pieter Corneliszoon Hooft. Het boek draait enerzijds om het wetenschappelijk fenomeen ‘licht’, met de ontdekking van de optica en de uitvinding van de telescoop en de microscoop, anderzijds ook om het artistiek fenomeen licht, dat bij de Hollandse schilders zo’n bijzondere uitwerking vond. Verder laat de schrijver zien hoe ook de “Verlichting” een eigen invulling vond in de Nederlandse republiek, met een onuitwisbare invloed op de rest van de wereld. Twee grote bedenkingen bij het lezen van dit boek.

Ten eerste: economie en handel vormen altijd de basis voor een bloei van wetenschap en kunst. Dat lijkt evident, maar nog al te vaak wordt gedacht dat overheidsbeleid alleen verantwoordelijk is voor wetenschap en kunst. Zonder gezonde economie en handel kunnen wetenschappen en kunsten niet bloeien. In dit boek wordt trouwens impliciet beschreven hoe de hoge kwaliteit van de Nederlandse lenzen eigenlijk ook te danken was aan de ondernemerszin die in die Gouden Eeuw spontaan aan de oppervlakte kwam, precies omdat er zoveel geld mee te verdienen was.

Ten tweede, economie en handel vormen ook de basis voor breeddenkendheid en verdraagzaamheid, en op die manier ook voor de “Verlichting”. Waarom is dit zo? Omdat economie en handel (vaak in de havensteden) een platform bieden waar ideeën met elkaar geconfronteerd kunnen worden. De bloei van de economie en de verhoogde rijkdom creëert win-win voorwaarden voor verschillende bevolkingsgroepen en laat ze toe in vrede te leven. Omgekeerd zal een stagnatie van de economie ook onvrede en armoede veroorzaken en die armoede vormt dan weer de basis voor dogmatiek en achterlijkheid. Ik verwijs hiervoor naar mijn blog: armoede, oorzaak van alle problemen.

Ik verwijs graag naar mijn boekbesprekingen Oranje tegen Spanje en Strijd om de Stroom, beiden over de Nederlandse republiek en Het verdorven genootschap over de Franse Verlichting. Verder ook naar mijn recente blog over de natuur van licht. 

Train World

Naar aanleiding van mijn bezoek aan de prachtige tentoonstelling Train World, had ik de volgende bedenkingen:

1) Hoeveel durf vergde het van de ingenieurs en de ketelbouwers om die eerste locomotieven te bouwen! De mentale risico's die ingenieurs vandaag moeten nemen, zijn ook niet min, maar het lijkt me plots een peulschil vergeleken met het bouwen en in werking stellen van zo'n ijzeren gevaarte. Ik probeer me dan in te beelden dat ik verantwoordelijk zou zijn voor de goede gang van zaken bij het eerste proefdraaien van zo'n gloednieuwe stoomlocomotief.

2) Ons land was toonaangevend in dit domein. We hadden een enorme voorsprong in de bouw en de exploitatie van spoorwegen. Zwitserland leefde in de negentiende eeuw nog van de veeteelt. Nu heeft Zwitserland de beste spoorwegen van Europa en wij hebben het trieste record van de bedrijfswagens en de files. Ik ben hier een beetje negatief.

3) Gute Technik ist immer schön. Dat is zeker te zien op Train World. En dat is dan toch een positieve noot om mee te eindigen.

Ik verwijs naar mijn blogs: "Braunschweig" en "Zurich".

Het licht van de universiteit

Op deze feestdag van onze universiteit wil ik graag volgende bedenking kwijt:

Ik houd van onze Alma Mater en van (de meeste van) haar professoren en medewerkers. Niet dat ik er alleen goede herinneringen aan overhoud ... Maar de universiteit is een zegen voor onze stad en voor ons land. Ze heeft uitstekende ziekenhuizen, hoogstaande onderzoeksinstellingen en spin-off bedrijven. Knappe koppen van heinde en ver brengen inspiratie en culturele rijkdom naar de stad. Goud, wierook en mirre voor Leuven; een zee van kamelen bedekt ons om het in Bijbelse beeldspraak uit te drukken.

Natuurlijk kan onze universiteit niet anders dan meedoen aan de internationale rat race tussen de universiteiten. Academische graden en professoren worden vandaag geëvalueerd volgens zogenaamd objectieve criteria zoals studiepunten en aantal publicaties in gerenommeerde tijdschriften. Men kijkt ook hoeveel spin-off bedrijven de universiteit op haar naam kan zetten. Er komt dan vaak een internationale ranking tot stand voor de universiteit zelf en een interne evaluatie van haar professoren. Daar schuilt een groot gevaar in.

De universiteit moet immers op de eerste plaats haar stakeholders dienen: de studenten en de maatschappij. Het gaat dan niet alleen over de welvaart maar ook over het welzijn van die stakeholders. Dat gaat alleen lukken als de professoren in alle vrijheid kunnen werken. Het is vooral nodig dat zij de studenten leren de juiste vragen te stellen; veel minder dat zij hen leren de juiste antwoorden te geven, want die antwoorden zijn hoe dan ook zeer tijdelijk; ze zullen niet meer geldig of relevant zijn binnen vijf jaar wanneer de student in het beroepsleven zal staan.

Het is zeer de vraag of evaluatiecommissies erin zullen slagen de ranking zo fijn af te stemmen dat die klopt met boven geschetste doelstellingen. Goede professoren mogen fier zijn op een goede ranking maar zij moeten die ranking beschouwen als een onbelangrijk neveneffect van hun hoogstaand academisch werk. Zij moeten erop rekenen dat de ranking automatisch goed zal zijn als het academisch werk in alle vrijheid en enthousiasme, en met veel team spirit kan plaatsvinden. En als dat niet zo is, dan moeten zij de vrijheid en het enthousiasme de prioriteit geven boven de rankings.

Ik verwijs ook naar mijn blog van gisteren en naar: "Utopia" en "Geniale Geesten".

Bevrijding of bedreiging door wetenschap en techniek

Dit boek verscheen in 1993. Het was een samenvatting van een buitengewoon interessante reeks lezingen rond nieuwe ontwikkelingen in wetenschap en techniek en hun maatschappelijke impact. In de schoot van de Koninklijke Vlaamse Ingenieursvereniging (K VIV, nu ie-net) hadden Dr. ir. Raoul Weiler en ir. Dirk Holemans de fine fleur van de Vlaamse academici bijeengebracht om te debatteren over nieuwe thema's van die tijd zoals duurzaamheid, privacy en gentechnologie, allemaal thema's die vandaag nog relevant blijken te zijn. Op de voorpagina (klik erop) gaat u zeker een aantal namen herkennen, waaronder die van professor Herman Van den Berghe, die in de voorbije week overleden is.

Ik had als voorzitter van de K VIV-Jongeren met veel interesse deze lezingenreeks bijgewoond en het is even schrikken dat dit al 25 jaar geleden is.

Fantastisch was de open geest waarin mensen uit verschillende disciplines met elkaar konden discussiëren zonder vooroordelen of taboes. Twee heilige principes stonden in al deze discussies voorop. Ten eerste moesten de wetenschappers en de ingenieurs, de beoefenaars van wetenschap en techniek, nadenken over de maatschappelijke impact van hun activiteiten. Ten tweede moest hun visie altijd ondersteund kunnen worden door een breder maatschappelijk forum, dat boven die wetenschappelijke activiteiten stond. M.a.w. alleen door interdisciplinair en intermenselijk overleg kon een breed gedragen visie ontstaan.

Het lijkt vandaag allemaal evident, maar ik moet vaststellen dat ik in de voorbije vijfentwintig jaar geen vergelijkbaar initiatief meer gezien heb in Vlaanderen. De lessen voor de éénentwintigste eeuw komen zeer goed in de buurt, maar hadden geen volledig Vlaamse actieradius, in de zin dat ze van één universiteit uitgingen. Hopelijk vindt de aankomende generatie ingenieurs en wetenschappers opnieuw de kracht om boven "het strijdgewoel en de vak-idiotie" uit te stijgen om het debat aan te gaan.

Het is altijd enorm interessant je boekenkast eens te bekijken en de boeken te herlezen die een visie gaven op 'de toekomst' van toen. De internationale bestseller Future Shock was ook zo'n boek.

De democratisering van het onderwijs

Aan het begin van de jaren '60 van vorige eeuw was hoger onderwijs nog weggelegd voor de happy few. Er waren wel briljante studenten die erin slaagden hogerop te klimmen, maar dat kon vaak alleen met ondersteuning van leraars die talenten wisten te herkennen. Na de jaren '60 zagen we een explosie van het aantal studenten en we gaan er vandaag van uit dat iedereen ongeveer dezelfde kansen zou moeten hebben.

Die democratisering kan als een belangrijke verworvenheid beschouwd worden. Het is goed om een historisch besef over verworvenheden te onderhouden, anders dreig je je verworvenheden opnieuw te verkwanselen. De democratisering bracht meer welstand en een beter leven voor velen. Ze was ook nodig om nieuwe banen in te vullen. Ze heeft ook aan de algemene ontwikkeling van mens en maatschappij bijgedragen.

Er zijn echter ook een aantal minpunten. Net zoals bij geld, krijg je ook bij diploma's inflatie als je het aantal vermenigvuldigt. Was het (hoger) diploma vroeger een ticket naar de top, zo is het vandaag een minimum voorwaarde om mee te tellen in de maatschappij. Je ziet ook dat de hogere klassen nu op zoek gaan naar andere differentiërende factoren om de toekomst van hun nakomelingen veilig te stellen, bijvoorbeeld door te mikken op buitenlandse universiteiten met een uitzonderlijke reputatie. Op die manier raakt de democratisering toch weer een beetje ondergraven. Door de explosie van het aantal universiteiten en hogescholen is ook de vergelijkbaarheid van diploma's bijzonder moeilijk geworden. Tenslotte is er door de explosie van de aantallen ook iets in de ziel en de stijl van het hoger onderwijs verloren gegaan, maar dat is moeilijker hard te maken.

Maar het grootste probleem met die democratisering is eigenlijk dat ze niet voltooid is. Vooral meer meisjes hebben de stap naar hoger onderwijs gezet (en dat uit alle sociale lagen). Maar de kinderen van de eerste generatie migranten hebben dat om diverse redenen niet of te weinig kunnen doen. Dat is belangrijk om morgen de pluralisering van de (katholieke) school te kunnen bespreken.

Ik verwijs naar mijn vorige blog: "Onderwijshervorming is noodzakelijk".

Afbeelding: Evariste Carpentier, De Berisping