Het floers dat de naties bedekt

In Jesaja 25, 6-10a lezen we: “Op deze berg zal Hij, de Heer der hemelse machten, de sluier verscheuren die ligt over alle volkeren, en het floers dat alle naties bedekt.” Jesaja gebruikt  meesterlijke beeldspraak voor het wanhopig verlangen naar een tijd van vrede, een hemels Jeruzalem. ‘Het floers’ waarvan sprake, betekent hier het rouwkleed dat weduwen droegen als hun echtgenoot gesneuveld was in de oorlog. In onze Vlaamse velden was het floers het typische ‘dentelle’, het kantwerk dat weduwen over gelaat en schouders droegen bij de begrafenis van hun gesneuvelde echtgenoot. Op de foto zie je hoe de soldatengraven een visueel kantwerk vormen over het land van Langemark in de streek van Ieper. Het floers dat de naties bedekt, kan dan staan voor het verdriet van alle achtergeblevenen in alle oorlogen.

Maar als Jesaja schrijft dat God de sluier zal verscheuren, dan bedoelt hij dat die sluier ook een belemmering is voor duurzame vrede. Er is niet alleen het verdriet, er blijft ook de heerschappij van de dood zelf: rancune, haat, laster, leugen, wederzijdse verdachtmaking, gevoel van onrecht en onvrede in de harten van de mensen. Die onvrede doet ons kiezen voor oorlogszuchtige leiders. We laten ons telkens opnieuw opzetten tegen onze vermeende vijanden en op die manier raken we telkens weer bedekt door het rouwkleed. De oorlogslogica houdt zichzelf in stand. We raken er niet van verlost.

Het is ongelooflijk hoe veel mensen in de sociale media meegaan in de oorlogsretoriek en zelfs in het regelrecht verspreiden van oorlogspropaganda. Ik zou het nog kunnen begrijpen van mensen die familieleden of huis verloren hadden in de oorlog maar ik kan het daarom nog niet goedkeuren. Maar mensen uit Vlaams-Brabant die haat prediken? Goed geschoolde mensen die hier in warme huizen wonen? Waarom doen zij dat? Waarom hebben zij bewondering voor oorlogszuchtige leiders, die met hun stoere praat vooral anderen naar het front willen sturen? De haat moet eerst verdwijnen voor er echte vrede kan komen. Een duurzame vrede kan er alleen komen met de koestering van vrede in het eigen hart.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Brothers in Arms, The Armed Man en naar De wedijver tussen de naties.

Foto: Duitse militaire begraafplaats “Studentenfriedhof” in Langemark november 2025 ©Wim Lahaye

Stilte in de Vlaamse Beweging

Stilte kan gezond zijn. Stilte kan je doen stilstaan bij moeilijke vraagstukken.

Eén daarvan is de Vlaamse Beweging. Je hoort er niet veel van. Twee factoren hebben daarin een rol gespeeld:

1. De mislukking van de uitvoering van het Catalaanse referendum voor onafhankelijkheid. Dit deed inzien dat de 'Jacobijnse' staten niet zo snel onafhankelijkheid zullen toekennen aan regio's die daarom vragen. En al zeker niet als die regio's ook welvarend zijn.
2. De deelname van een politieke partij van de Vlaamse Beweging aan de Belgische federale regering. Dit deed de Vlaamse Beweging inzien dat er ook kan gewerkt worden aan de binnenkant van het Belgische systeem. Het is iets wat onze grootvaders in de Vlaamse Beweging nooit gelukt was, en nu is het werkelijk mogelijk, zij het met een permanente dreiging van onbestuurbaarheid.

De tijd is voorbij dat Vlamingen met de pet in de hand in de hal moesten wachten alvorens ze in Brussel ontvangen konden worden. Het minderwaardigheidscomplex is er langzaam maar zeker uitgegroeid.

Maar tegelijk is ook de doelstelling van de Vlaamse Beweging niet meer zo precies gedefinieerd als twintig jaar geleden. Naast een onafhankelijk Vlaanderen kan dat ook zijn: een confederaal België, of nog beter: een confederale Benelux. Het laatste is wellicht een utopie maar het draagt mijn voorkeur weg.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: Waarom (niet) onafhankelijk? en De herinnering is een vorm van hoop.

Image by Heiko Stein from Pixabay

Zelfrelativering en mededogen

In de tweede week van januari maak ik graag een staat van de natie* op in Vlaanderen. Dat klinkt behoorlijk aanmatigend. De officiële reden is om een zinnig gespreksonderwerp te bedenken voor nieuwjaarsrecepties. Nadenken over de natie is een soort burgerplicht. Ik heb misschien weinig te zeggen in de maatschappij maar ik ben steeds bereid mijn mening te delen met mensen die daar iets mee kunnen doen.

Bij het opmaken van de staat van de natie bracht de actualiteit inspiratie. Het ontslag eisen van een rector die een quote van het Internet plukt? Velen schijnen dat vanzelf-sprekend te vinden. Ik kan daar niet bij. Menen zij dat? Met welk gezag eisen zij dat? Dat van weldenkende Internetgebruikers? Moet die grote ophef bij de eisers een compensatie vormen voor hun gevoel van onbeduidendheid in de maatschappij? Of zijn Vlamingen dan toch scherpslijpers, ook in andere domeinen dan taalgebruik? Alleszins hebben sommige landgenoten een gebrek aan zelfrelativering en mededogen, en misschien ook wel aan humor. 

In het Oude Testament dringen David en zijn legeraanvoerder Abisai in het kamp van hun vijand Saul binnen, alwaar deze Saul rustig in zijn tent ligt te slapen. Het is een uitgelezen kans! Abisai wil Saul met diens speer in zijn slaap doden. Maar David heeft een beter idee. Hij beslist Saul niet te doden en neemt diens speer uit de tent mee als bewijs dat hij de kans gehad heeft om Saul te doden. Hij kroont zich daarmee tot morele winnaar tegenover het leger van Saul. Het verhaal suggereert dat mededogen welgevallig is aan God.

In het Frans zegt men: “Il ne faut pas pousser Bobonne dans les orties”. Wie in een kwetsbare positie staat of wie een openbare uitschuiver maakt, moet je niet nog eens het beentje lichten. Een zonde tegen zwakke Bobonne is een doodzonde tegenover God. Franciscus van Sales pleitte rond 1600 al voor mildheid in de sociale media (er waren al pamfletten).

Mededogen is een woord dat in onbruik dreigde te raken. Gelukkig hebben enkele medechristenen (o.a. Dirk De Wachter, Mieke Van Hecke) het woord opnieuw opgepikt om het terug de aandacht te geven die het verdient. Maar we moeten natuurlijk rekening houden met de geringe maakbaarheid van de medemens.

(*) Zie ons doen is ook zo’n staat van de natie.

Foto: Sint-Baafskathedraal van aan de Krook te Gent 9 juli 2025 ©Wim Lahaye

Onze maritieme roeping

Brussel en Antwerpen liggen maar 50 km uit elkaar. Maar het lijkt soms een lichtjaar te zijn. Het havenbedrijf is belangrijk voor verleden, heden en toekomst. Onze politici, onze pers en onze medeburgers schijnen dat niet altijd goed te beseffen. Ongeveer 25% van onze rijkdom is direct of indirect gerelateerd aan de aanwezigheid van zeehavens in Vlaanderen.

Hoe komt dat? Het lijkt evident maar havens zijn belangrijke knooppunten van logistiek. Havens moeten geconnecteerd zijn met het binnenland en met elkaar via een zogenaamd multimodaal netwerk, waarbij je telkens de snelste en duurzaamste weg kiest voor iedere verplaatsing. Ons dicht bevolkt land, met kleine onderling verbonden steden, biedt heel wat mogelijkheden, maar ook heel wat uitdagingen inzake logistiek. Mobiliteit is misschien wel dé grote flessenhals van onze economie. Er is nog gigantisch veel werk te verrichten, maar Flanders Space en VIL bekijken de mogelijkheden van het hyperloop project. Brussel en Antwerpen blijven dan wel 50 km uit elkaar liggen maar het traject kan blijkbaar ook in zes minuten!

Ons roemrijk maritiem verleden heeft er nu wel een aantal interessante plekken bij, zoals het museum MAS en het Red Star Line museum. Misschien verdienen de oude scheepswerven in Hoboken een beetje herwaardering. Ons maritiem verleden verdient inderdaad bescherming. Maar krijgen ons maritiem heden en onze maritieme toekomst wel altijd de aandacht die ze verdienen? Als ze in het nieuws komen heeft dat altijd te maken met rampen en geschrapte milieuvergunningen. Hyperloop en andere toekomstprojecten kunnen het nieuws positiever kleuren. En er leven nog heel wat andere ideeën.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Aan de rand van de wereld en Zie ons doen. De natuurlijke rijkdom van Vlaanderen kwam ook aan bod in mijn Vlaamse canon over geschiedenis.

Foto: Rijnkaai Antwerpen 2023 ©Wim Lahaye

Land van Overvloed

Weinig landgenoten realiseren zich dat wij een land van overvloed hebben. Gunstige omstandigheden lieten toe dat relatief kleine riviersteden als Doornik zich een kathedraal van een kathedraal konden veroorloven. We schrijven dat graag toe aan de werklust in onze streken, maar we hebben vooral een enorm goede ligging in Europa. Net als in Italië ontstonden talrijke steden aan onze rivieren en die werden verbluffend rijk door de handel die hier ontstond.

In de wereld zijn bijna alle rivierdelta’s dicht bevolkt, weliswaar zijn ze niet allemaal rijk. Maar hier bij ons in de Lage Landen komen daar nog enkele voordelen bij. We huisvesten de hoofdstad van Europa, van de NAVO, en van zovele organisaties. We doen dat niet altijd efficiënt. Maar kenmerkend is dat we ons weinig bewust zijn van dit voordeel. Probeer je maar eens voor te stellen dat je een Europees project uitvoert vanuit een Balkanland. Brussel is dan heel ver en het reizen is heel duur.  We zijn hier in ons land echt wel te benijden.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: “Strijd om de Stroom” en “Het beloofde land van Willibrord”.

Foto: Doornik 2023©Wim Lahaye

Zie ons doen

Dat Vlamingen dit jaar Europa mogen laten schitteren, kunnen we alleen maar toejuichen. Het is ook prachtig dat men niet alleen inzet op innovatie, maar ook op weerbaarheid en verbinding. Want bij innovatie denken we spontaan aan Flanders Technology & Innovation, met veel demonstraties van ons technisch kunnen, en dat is natuurlijk prachtig, maar het volstaat niet langer in de wereld waarin we leven, en waarin elke natiestaat wel inzet op innovatie. Het is precies in sociale bekommernis dat we nog een eigen verschil kunnen maken. (En ik zeg dat als vader van twee dochters die sociaal werk studeren.)

Startend met sociale bekommernis van onderuit, bekruipen me twee vragen. Ten eerste: hoe kunnen we de jongeren uit de minst fortuinlijke sociale klassen, betrekken bij een hoogfeest van technologie? Het kan niet de bedoeling zijn dat zij zich aan het station vervelen, terwijl ingenieurs in zowat alle sectoren overwerkt raken. Wat ik hier schets, is misschien een grof cliché, maar ik stel met genoegen vast dat de inclusie van alle jongeren werkelijk op de agenda gezet werd, en dat is mooi.

De tweede vraag die me bekruipt, betreft de werkenden. Hoe kunnen we hun welzijn verbeteren? Het gaat hen niet zo goed. Hun weerbaarheid wordt iedere dag tot het uiterste getest. Sommigen werknemers komen niet meer rond met het schamele loon dat zij na belastingen overhouden, terwijl de werkgevers zich blauw betalen om een werknemer in dienst te houden.

In 2023 lag de werkbaarheidsgraad bij werknemers in het Vlaamse Gewest op bijna 52%. Dat is niet veel. Gaan we in Vlaanderen de werknemers gewoon verder sarren met onhaalbare cijfertjes en KPI’s of kiezen we voor een meer kwalitatief beleid, dat de hele persoon, inclusief zijn familiesituatie en welbevinden, op de voet volgt? Een beleid in de geest van nieuwe goede profeten als Simon Sinek en Brené Brown. Een bedrijfscultuur waar loyauteit en vertrouwen de norm is en niet de uitzondering.

Zie ons doen. Zie ook mijn blogs: “Wat we zelf doen, doen we beter”, “Hoe beloon je een werknemer?” en “Soulmade – Bezieling op het werk”.

Afbeelding: Antwerpen vanop MAS 2012 ©Wim Lahaye

De schoonheid van Frans-Vlaanderen

Voor mij begint de schoonheid van Frans-Vlaanderen bij de schoonheid van Belle (Fr.: Bailleul), een klein gezellig stadje dat je gemakkelijk vindt als je vanuit Poperinge de grens oversteekt. Van mijn oudst bekende voorvader Martinus Lahaye weten we alleen dat hij uit Belle afkomstig was en misschien werd hij wel gedoopt in deze Sint-Vaastkerk van Belle. We weten wel zeker dat zijn zoon Carolus (‘Charles’) Lahaye geboren werd in het aangrenzende dorp Berthen in het jaar 1621 en overleden is in Boeschepe in 1701. Het is in Boeschepe dat de meesten van mijn voorvaderen hun leven zullen doorbrengen tot ene Judocus (‘Joos’) Lahaye onder het bewind van Napoleon de weg vindt naar Woesten bij Poperinge. Zijn zoon brouwer Guillaume Frederic (Free) Lahaye was de grootvader van mijn grootvader en peter Guillaume ('Willem') Felix Frederik Lahaye, die mij de Zwijger noemde. De andere zoon van Joos Lahaye was Amand Desiré Lahaye, eveneens brouwer en stamvader van brouwerij ’t Zwynland in Poperinge, nog altijd een bekende naam in de streek.

Boeschepe ligt vlakbij de Katsberg, één van de vier heuvels die op de grens met Frankrijk uit het niets lijken op te duiken en waar Keltische vondsten gedaan werden. Op die Katsberg kan je heerlijk wandelen en rusten rond een trappistenabdij aldaar.

Een meer bekende parel van Frans-Vlaanderen is Sint-Winoksbergen (Fr: Bergues), iets groter dan Belle en een ideale plek voor een Vlaamse city trip met een eigen belfort en een postkantoor dat bekend raakte uit de film Les Ch’tis.

Rijsel is natuurlijk ook een bezoek waard. Merkwaardig is dat de Vlaamse Leeuw hier overal met liefde uitgehangen wordt. We zijn duidelijk welkom. Tegelijk heeft dat natuurlijk ook te maken met de relatieve armoede van de streek tegenover ons West-Vlaanderen; er speelt een geografisch matteüseffect. Maar Frans-Vlaanderen is wellicht ondergewaardeerd als toeristische bestemming.

Foto’s 2015-2022©Wim Lahaye

De maatschappelijke rol van de ingenieur

Van het technisch wonder IMEC bestaat een geschiedenis in presentatie vorm. Daarin typeerde professor Hugo De Man zijn naaste collega wijlen professor Roger Van Overstraeten als een visionaire Vlaming. Volgens professor De Man was het altijd de bedoeling geweest “Vlaanderen op de kaart van de industrie van de toekomst te plaatsen door een generatie ingenieurs op te leiden die, naast een solide wetenschappelijke basis, tevens oog hebben voor de maatschappelijke en economische vooruitgang van het volk.”

Wij hadden aan onze Leuvense universiteit inderdaad enkele professoren die wat meer gaven dan de nuchtere lessen. Enerzijds trachtten zij ons een soort ondernemerschap bij te brengen en anderzijds wezen zij ons op onze maatschappelijke rol en op onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het ondernemerschap was geen doel op zich, maar net een middel om het sociaal-economische weefsel van de maatschappij en het algemeen welzijn te verbeteren. Nu klinkt dat misschien allemaal nogal evident maar dat was het niet, integendeel. Niet alle collega's vertoonden dezelfde belangstelling voor maatschappelijke thema's. Door steeds verder te gaan in diepe specialisatie bestond er een risico dat heel wat collega ingenieurs zich zouden ontwikkelen tot volmaakte nerds, zeg maar vakidioten. Toch viel dat allemaal goed mee. De op te lossen problemen werden inmiddels zo ingewikkeld dat alleen goed teamwerk nog kans op slagen had. Verder worden nieuwe ontwikkelingen nu zeer grondig op hun maatschappelijke relevantie afgewogen. Na mijn studies, bij de ingenieurs-vereniging en bij de European Young Engineers ontmoette ik natuurlijk nog veel gelijkgestemden.

Het beroep van ingenieur is inderdaad een prachtig beroep, al is er soms moed voor nodig. Het verdient alleszins promotie bij de diverse groepen die nog steeds ondervertegen-woordigd zijn in dit beroep. Maar het mooie van dit alles is dat ik me steeds sterker bewust werd dat ik geen beroep had maar een roeping. In “Wetenschap als roeping” zagen we al dat die roeping kan omschreven worden als een soort apostolaat in het industriële landschap. 

Ik verwijs ook naar mijn blog: “Wat we zelf doen, doen we beter” en naar “Het Licht van de Universiteit”.

Foto: Standbeeld Lodewijk Engelbert van Arenberg en J. P. Minckelers, Heverlee 2020©Wim Lahaye

De Pedagogie van Projecten

Innovatiebeleid vergt bezinning. De kosten van prestigeprojecten lopen soms hoog op. In de ruimtevaartsector is dat vaak het geval. Dat geldt zeker ook voor de Einstein telescoop die we in Vlaanderen samen met Wallonië, Nederland en Noordrijn-Westfalen willen bouwen. De vraag stelt zich dan waarom prestigeprojecten voor een samenleving belangrijk zijn, in de veronderstelling dat we de verwerving van fundamentele kennis ook aan andere landen kunnen overlaten.

De drie traditionele argumenten die doorgaans gebruikt worden in een antwoord op deze vraag zijn, (1) de economische valorisatie van het project voor de industrie, (2) de verwerving van technische, projectmatige en communicatieve vaardigheden van medewerkers in overeenkomst met de grootte van de uitdaging, (3) daarmee verband houdend, de retentie van talent in eigen land.

Hoewel deze argumenten zeer gegrond zijn, verwijzen ze nog te sterk naar het microniveau van de samenleving. Er wordt nog te weinig gewezen op de macro-effecten voor de samenleving als geheel. Een prestigeproject houdt de samenleving ook globaal veerkrachtig, omdat het de samenleving dwingt tot vormen van samenwerking die er anders nooit zouden geweest zijn. De samenwerking in de Euregio Maas-Rijn zal verder gaan dan het project zelf. Een prestigeproject als de Einstein telescoop zal ook werk leveren aan toekomstige generaties, generaties die op dit moment nog aan hun studies bezig zijn. Prestigeprojecten kunnen een belangrijke inspiratiebron en een motivator voor jong en oud worden.

Een terechte zorg voor politieke overheden is of er dan niet te weinig middelen overblijven voor de sociale behoeften in de samenleving. Ook moet men bedenken dat de reële kosten vaak de begrote kosten overschrijden. Natuurlijk zal een goed valorisatiebeleid ook nagaan wat de impact is in het sociale domein, zeker wat betreft tewerkstelling. Maar een samenleving moet altijd veelzijdig blijven. Vergelijk het met een individu: een individu gaat ook niet alle energie en tijd wijden aan sociale projecten. Het zal af en toe bijzondere uitdagingen aangaan zoals sportprestaties om het lichaam fit te houden. Dat moet met samenlevingen ook gebeuren. Prestigeprojecten houden de samenleving fit en veerkrachtig. De imaginatio zal er wel bij varen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs "De wedijver tussen de naties" en “Ode aan de natuurkunde”.

Afbeelding: ‘Reaching for Heaven’ uit de reeks ‘Space Art’ van Filip Ramon, Joris Devos en Jürgen Ingels, zie De verovering van de ruimte.

Wat we zelf doen, doen we beter

De uitspraak dateert van de jaren 1980-1990 toen de Derde Industriële Revolutie Vlaanderen (DIRV) van start ging. Wijlen minister-president Gaston Geens zou in werkelijkheid gezegd hebben: "Wij zullen moeten bewijzen dat wij wat we zelf doen, beter doen", maar de karikatuur ervan was snel gemaakt en werd beter onthouden, ook door mezelf. In die jaren moest Vlaanderen zijn bescheiden en moeizaam verkregen autonomie inderdaad nog waarmaken. Flanders Technology International was een concept dat mij persoonlijk extra motivatie bezorgde om ingenieur te worden. Het wonder IMEC kwam tot stand terwijl ik erin mocht staan, toen nog als student. Vandaag hebben we bruisende innovatiepolen met een Vlaams Instituut voor Biotechnologie en onze Gasthuisberg waar iedere dag medische ontwikkelingen van wereldniveau plaatsvinden. 

We gaan nu verder met Flanders Technology & Innovation maar met meer kennis van zaken en in een hogere versnelling. Maar wat we zelf doen, doen we dat echt beter? We kunnen inderdaad terecht trots zijn op een aantal dingen die inmiddels gerealiseerd zijn, dankzij onze moeizaam bevochten, gedeeltelijke autonomie. Maar er is een gevaar van zelfgenoegzaamheid. Ook de Vlaamse overheidsadministraties zijn nog steeds licht gepolitiseerd, langzaam en risico-afkerig. We raken het iets sneller eens dan in het federale België, maar hebben de onenigheid toch wat in de genen. Vlaanderen kan, moet en zal een voorbeeld nemen aan landen als Nederland, Zweden en Finland waar er een goede traditie bestaat inzake samenwerking tussen overheidsbestuur en economische actoren. (Daar wordt ook wel eens ruzie gemaakt, maar dat blokkeert de zaak niet.)

Het probleem is dat heel wat maatschappelijke uitdagingen een doortastende aanpak vergen en een concrete medewerking van de overheid zelf. Kijk naar het maatschappelijke probleem van de mobiliteit in het verkeer. Het volstaat niet dat een overheid geld geeft aan de industrie en vraagt om het maar op te lossen. Dat werkt gewoonweg niet, omdat de overheid de sleutels van de verkeersinfrastructuur en van de wetgeving in handen heeft. De overheid moet zelf de handen uit de mouwen steken en met de industrie concreet meewerken aan de oplossing van het probleem. Dat betekent dat mensen uit de overheidsadministratie en uit de politiek uit hun comfortzone moeten komen. Ook de bevolking moet bij de nieuwe ontwikkelingen positief betrokken worden. Als dat de bedoeling is van het nieuwe initiatief FTI dan ben ik zeker een voorstander en dan wil ook ik uit mijn comfortzone komen om dit waar te maken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vorig jaar: Is Vlaanderen ambitieus genoeg?

Foto: IMEC toren door Luoxi / Shutterstock.com

 

Is Vlaanderen ambitieus genoeg?

Met Nieuwjaar maken we niet alleen persoonlijke voornemens, we maken ook collectieve voornemens met ons bedrijf, onze bedrijfstak of ons land. De tweede week van januari is daarvoor erg geschikt. Je kan daarover van gedachten wisselen op nieuwjaarsrecepties met collega’s. Maar ook buiten de nieuwjaar periode worden we regelmatig rond de oren geslagen met de vraag of Vlaanderen niet ambitieuzer moet worden. Dat wordt soms met een onaangename neerbuigendheid gezegd en toch is de vraag interessant.

De vraag ontstaat vanuit een positief gegeven en vanuit een negatief gegeven. Het positief gegeven is dat Vlaanderen een historisch rijke regio is met veel vakmanschap en hoog-gekwalificeerde werkkrachten. Het negatief gegeven is dat Vlaanderen lijkt te rijden met een ingeschakelde rem. Er is de steeds hoge staatsschuld en de ingewikkelde politieke besluitvorming. Zoals in vele landen bestaat er ook een gevoel van een democratisch deficit. Maar Vlaanderen is nog geen failed state.

We maken ons soms zorgen dat we meer ruzie maken dan andere landen maar dat klopt niet. Om dat te verifiëren moet je slechts een aantal malen naar buitenlandse nieuwsuitzendingen kijken. Daar wordt aardig wat gebekvecht. Hier bij ons is de concurrentie met andere landen wel veel groter geworden zowel binnen Europa als buiten Europa. Als we kijken naar grootse prestaties in binnen- en buitenland, komen we meestal tot de conclusie dat die zelden het gevolg zijn van de politiek alleen, maar ook zelden van de privé nijverheid alleen. Gewoonlijk zijn grootse realisaties het resultaat van een gezonde samenwerking tussen de politiek en de industrie.

Andere bespiegelingen over de industrie vindt u in “Het principe van de goede huisvader in een technocratie” en “Ode to Industry”.

Afbeelding: Vlaams wandtapijt in het gebouw van de Verenigde Naties UN Photo

De herinnering is een vorm van hoop

Dit essay van professor Ludo Abicht draagt als ondertitel: Vlaanderen in de postmoderniteit. De auteur herinnert ons eraan dat de Vlaamse Beweging in haar oorsprong een beweging van sociale emancipatie was. Het ging over het opklimmen van Vlaamse frontsoldaten, boeren, arbeiders en opkomende intellectuelen tot volwaardige burgers in dit land. Die sociale bekommernis riskeert vergeten te worden, nu dat volwaardig burgerschap bereikt is (mijn bewering).

“De herinnering” aan vroeger tijden is echter belangrijk omdat ze de Vlaming aanspoort sociaal bekommerd te blijven over wie nu nog niet als volwaardige burger erkend wordt. De Vlaming die zich herinnert dat zijn voorvader als “sale Flamand” door het leven ging, zou vandaag bekommerd moeten zijn over degene die nu de “vuilen Turk” genoemd wordt. Voor Ludo Abicht is het duidelijk: “Wie de volle menselijkheid van de ander op basis van secundaire criteria (huidskleur, religie, afkomst, geslacht) afwijst, verliest zijn eigen menselijke waardigheid of doet haar tenminste geweld aan. Zeer terecht verzet Abicht zich tegen de automatische associatie van ‘Vlaamsgezind’ of Vlaamse Beweging met rechts. Hij stelt tegelijk dat de politiek van de ‘beroepsdemocraten’ (=de politiek correcte opiniemakers) om Vlaams met rechts te associëren, precies in de kaart speelt van de rechtse partij(en) die men meent te moeten bestrijden.

Dit essay werd 25 jaar geleden geschreven maar is nog zeer actueel. We kunnen vandaag alleen maar vaststellen dat de Vlaamse Beweging geëvolueerd is van een emancipatie-beweging naar een beweging die de verworvenheden van de ‘hardwerkende’ Vlaming beschermt. Daar is op zich niets mis mee als men zelfkritisch blijft. Ten eerste heeft onze ‘hardwerkendheid’ wel mythische proporties aangenomen, terwijl andere naties beslist niet minder aan de slag zijn. Ten tweede moet de bescherming van verworvenheden proportioneel blijven en rekening houden met wie onze hulp nodig heeft. Maar de gepercipieerde ‘verrechtsing’ van de dragers van de Vlaamse gedachte is geen typisch Vlaams fenomeen. Ook in andere landen en naties bestaat een tendens naar ‘rechts’, zeg maar naar betere vermogensbescherming en strengere ordehandhaving. Ik begrijp die behoefte wel maar echte orde en veiligheid zal er alleen komen met sociale gerechtigheid, zoveel is zeker. Ik geloof dat die sociale gerechtigheid er vandaag niet is.

Overtuigde Vlamingen zouden moeten beseffen dat zij de enige hoop vormen op sociaal-economische vooruitgang van de gepercipieerde ‘tweederangsburgers’ van ons land. Waarom niet het roer omgooien, van de nood een deugd maken, en volop kiezen voor de sociale ontwikkeling van onze voorsteden? Dat moet beter kunnen dan met dansgroepjes in de stad. Ik klink hier misschien paternalistisch, maar de hardwerkende elite van Vlaanderen moet hierin betrokken worden want de sociaal zwaksten kunnen zichzelf niet met hun haar uit het Brusselse moeras trekken. Het zou goed zijn voor onze economie, voor onze veiligheid, voor de status van het Nederlands in Brussel en voor het Vlaams imago in binnen– en buitenland.

Ik verwijs ook naar mijn blog over het Golem-effect.

De Vlaamse Canon VIII - Slot

We hebben een ronde van Vlaanderen gereden door de geschiedenis, de wetenschaps-geschiedenis, de schilderkunst, de bouwkunst, de literatuur en de muziek van Vlaanderen. Het is logisch dat de late Middeleeuwen vaak aan bod kwamen.  Met de Bourgondiërs hebben we hier een wereldklasse cultuurpiek beleefd. Er zijn nog heel wat andere zaken die in de canon thuishoren, zoals onze wielercultuur, de cultuur van de Flandriens. Daarover schreef ik al in mijn Engelstalige blog Cycling in Flanders and Beyond.

Wat ik schreef, is natuurlijk niet de Vlaamse Canon, want die is er nog niet. Het was ‘mijn’ canon met wat ik mooi vind. Die canon is natuurlijk beperkt door het beperkte aantal dingen die ik heb kunnen leren kennen en smaken. De canon had voor mij geen politieke bedoeling. Ik wou genieten van Vlaamse schoonheid en tips ontvangen van lezers. Dat is slechts in beperkte mate gelukt. Verwijzend naar mijn inleiding, het is vreemd hoeveel schroom en hoeveel weerstand zo’n bescheiden cultuuroefening als ‘De Canon’ veroorzaakt. Ik heb dat gemerkt bij een voordracht die ik bijgewoond heb en ik heb dat ook gemerkt in de reacties op mijn blog. Nog vreemder is dat die schroom en die weerstand niet komen van Franstaligen maar van Vlamingen die hier hun ganse leven in vrede en vrijheid geleefd hebben.

We hebben sinds 1995 een Vlaams Parlement. Daar wappert een Vlaamse vlag en daar bestaat een erkende hymne. De Vlamingen hebben hun eigen omroep en ze vormen een vrolijke gemeenschap. Maar als het over identiteit gaat, gedragen onze Vlaamse intellectuelen zich alsof ze in een soort Franco-tijdperk leven, waarbij ze morgen spoorloos zouden kunnen “verdwijnen”. Identiteit is taboe en valt onder zelfcensuur. In werkelijkheid wordt je identiteit bepaald door alles wat je in je leven hebt meegemaakt, en ze is daarom uniek. Ze kan dus niet aangevallen worden en ze kan niet afhankelijk zijn van een staatsstructuur. Als je vindt dat de Vlaamse Canon staatsgevaarlijk is, kunnen we gerust ook eens een Belgische Canon maken, maar ik vermoed dat onze intellectuelen het dan bij de talrijke Belgische lekkernijen (bier, kaas, mosselen) en bij de Rode Duivels zullen houden.

De mainstream houdt ons in een wurggreep. In onze geschiedenisblog spraken we al over de fouten uit het verleden. Die kunnen inderdaad remmend werken, want in een gepolariseerde wereld wil niemand fouten erkennen, tenzij bij de ander. Misschien zouden de Vlamingen zich beter voelen in België, als ze hun gevoelens niet zo krampachtig zouden onderdrukken vanuit een verkeerd begrepen vaderlandsliefde. Als je een minderwaardigheidscomplex opkropt, ga je je precies arrogant opstellen naar de buitenwereld. De Canon is een kans om de eigen geschiedenis, cultuur en identiteit te ontdekken, om zo met zichzelf in het reine te komen. Hoogmoed maakt dan plaats voor bescheidenheid. Arrogantie maakt dan plaats voor natuurlijk zelfvertrouwen. En dan is staatsstructuur slechts een zaak van de politiek, en niet van leven of dood.

Foto: Annavee / Shutterstock.com

De Vlaamse Canon VII - Muziek

In het collectief kunstengeheugen van Vlaanderen was de Vlaamse Polyfonie vroeger niet zo prominent aanwezig. De Vlaamse primitieven, de gotiek en de wandtapijten waren gekend, maar de polyfonie? Daar kwam verandering in in de jaren ’90, toen Prof. Ignace Bossuyt zijn boek met CDs “de Vlaamse Polyfonie” uitbracht. Tegelijk werden de concerten “Laus Polyfoniae” georganiseerd in de St-Augustinuskerk in Antwerpen. Ik heb in die tijd de Vlaamse Polyfonie ook leren waarderen door zelf mee te zingen in een koor. Het was niet zo gemakkelijk, maar het was een fantastische schoonheidservaring.

Mijn favoriet nummer is het zes-stemmige Salve Regina van Jacob Obrecht. In het lied schakelt Obrecht tussen eenstemmig Gregoriaans en Polyfonie. Dat geeft een hemels effect. Ook Orlandus Lassus kwam al aan bod in de Zwijger met zijn stuk  "Tota pulchra es, amica mea.." (Wat ben je mooi, mijn vriendin). Ik hoop dit nog eens te kunnen zingen.

Het valt op dat er weinig bekende Vlaamse componisten zijn in de 17-18^de eeuw , de eeuw waarin de meest bekende klassieke namen opduiken van Bach tot Beethoven. Vlaanderen was toen het strijdtoneel van Europa. Het wijst nog maar eens op de nauwe band tussen economie en cultuur.

Wat de liederen betreft, we hebben in Vlaanderen prachtige liederen. Mijn favoriet lied is ‘Naar wat de dennen fluisteren’ van Armand Preud’homme, een eerder weemoedig lied.

Het is jammer dat die liederen nog slechts gebruld worden door dronken studentenclubs. Sommige liederen zullen in de vergetelheid geraken. Dat is niet voor alle liederen even erg.

Het lied “Waar Maas en Schelde vloeien.. ” is een zeer mooi lied waarvan ik hoop dat het ooit de Vlaamse Leeuw zal vervangen. Ik sta in die wens niet alleen. De Vlaamse Leeuw is niet meer aangepast aan het Vlaanderen van 2021. We zijn niet langer een natie in verdrukking, tenzij we daar zelf voor blijven kiezen. Waar Maas en Schelde vloeien is een lyrisch lied; het past beter in deze tijd van vrede. Je moet af en toe ook eens een symbool durven veranderen. Dat is geen heiligschennis, dat is het heilige scherp stellen en scheiden van het onheilige. Het is duidelijk maken waarvoor je staat, als je omgeving dat van je verwacht aan het begin van een nieuwe tijd. Traditie is niet de verering van de as van de voorvaderen, maar het doorgeven van hun vuur.

Afbeelding: Thoom / Shutterstock.com

PS: Ik moet hier toch ook de beiaardkunst vermelden, want die hoort  zeker ook thuis in een Vlaamse muziek-canon!

De Vlaamse Canon VI – Letteren

Een canon van de Vlaamse letteren is niet gemakkelijk te maken zonder aan de Groot-Nederlandse letteren te denken. We wagen toch een poging.

1. Van den Vos Reynaerde – door “Willem die Madoc maakte”. Het is bijna de Ilias van de Nederlandse taal. De titel is natuurlijk zeer gekend, maar het verloop van het verhaal is tamelijk chaotisch en ingewikkeld zodat het meestal na de humaniora vergeten wordt. Dat is wel jammer want deze sappige Middelnederlandse satire zou met haar beeldspraak zeer goed passen in de hedendaagse politieke verslaggeving. Wist u dat het Reinaart-verhaal opgepikt werd door de Luxemburgse 19de-eeuwse schrijver, Michel Rodange, om het Luxemburgs te lanceren? Rodange was een soort Hendrik Conscience van de Luxemburgse taal. Zie de Fuuss am Frack an a Maansgréisst.
2. De gedichten van Hadewijch schijnen bijzonder mooi te zijn, maar ze staan nog op mijn verlanglijstje.
3. De romans van Willem Elsschot natuurlijk, waarbij ‘Kaas’ mijn voorkeur geniet. De tragiek van Laarmans is eigen menselijk – universeel. We handelen allemaal in kaas op onze eigen tragi -komische manier.
4. De Soldaat Johan van Filip De Pillecyn vind ik een mooi en menselijk verhaal. Het gaat een beetje terug naar onze Vlaamse roots maar het is tegelijk ook erg universeel. Het boek ademt een eigen sfeer.
5. Het Leven en de Dood in de Ast van Stijn Streuvels.
6. Vergeten Straat van Louis Paul Boon. 
7. In de categorie poëzie ben ik nogal een fan van Anton Van Wilderode, omdat zijn gedichten een lokale en een universele component hebben. Maar ieder gedicht is anders. Dichtkunst is een genre dat wellicht nog moeilijker met anderen te delen is dan proza.

Al bij al moet ik toegeven dat ik nog heel wat Vlaamse auteurs / boeken zou moeten lezen of herlezen. Wie zijn kinderen verwijt dat ze te weinig lezen, zou best zelf een tandje bijsteken en het goede voorbeeld geven. Lees ook Leesvaardigheid onder de loep. We hebben dus wel echte Vlaamse literatuur, en we spreken onze eigen taal en dat is het Nederlands.

De Vlaamse Canon V – Bouwkunst

We hebben het al uitgebreid over architectuur gehad. Drie weken geleden bespraken we ook het landschap van Vlaamse steden in de schilderkunst. De bouwkunst heeft bij uitstek gestalte gegeven aan de macht van de Vlaamse steden. Het was de kunst waarmee de machtigen der aarde elkaar afsnoefden in die tijd. (Vandaag gebeurt dat met technologie en ruimtevaart, maar voor het overige is er niets nieuws onder de zon.)

1. Onze burchten en kastelen, met het Gravensteen als illuster voorbeeld.
2. Onze stadsgezichten met de "drie torens van Gent" als magnifiek voorbeeld.
3. Onze belforten. Merkwaardig komen belforten wel veelvuldig voor in het oude graafschap Vlaanderen, maar duidelijk minder in het oude hertogdom Brabant, waar men eerder beroep deed op kerktorens. (Ik vermoed dat de keizer van het Heilig Roomse Rijk een hekel had aan machtsvertoon met belforten.) Het belfort van Brugge is weliswaar een elegant exemplaar, maar het mooiste belfort van Vlaanderen ligt volgens mij in Wallonië, het is het belfort van Bergen. Het tweede mooiste belfort van Vlaanderen ligt nu in Frankrijk: het is het belfort van Dowaai. Een licht barok tintje geeft een elegante verfijning aan de doorgaans eerder robuuste belforten.
   
4. Onze stadhuizen, probably the finest town halls in the world schreef ik ooit voor mijn buitenlandse vrienden.
5. Onze kathedralen en kathedraaltorens, met de toren van de OLV kathedraal in Antwerpen als mooiste toren in de lage landen. U weet misschien dat na de Franse Revolutie de St.-Lambertuskathedraal van Luik afgebroken werd. Wist u dat de afbraak van de Antwerpse kathedraal ook op het programma stond? Gelukkig hebben enkele burgers opzettelijk getreuzeld.
   
6. Onze abdijen, o.a. de Norbertijnerabdijen van Park, Averbode, Grimbergen en een relatief onbekende parel: de Abdijkerk van Ninove.

Er is waarschijnlijk nog veel meer, ook in recentere tijden, maar daarvoor heb ik suggesties van anderen nodig.

Foto1: Claudine Van Massenhove / Shutterstock.com
Foto 2: ©Wim Lahaye
Foto 3: ©Wim Lahaye

De Vlaamse Canon IV – Schilderkunst

Welke schilderwerken komen in aanmerking voor Vlaamse canonisatie? Over sommigen in deze lijst zal er niet zo veel discussie zijn.

1. Het Lam Gods blijft met afstand het belangrijkste en meest indrukwekkende Vlaamse schilderwerk. Het is niets minder dan pure mystiek, het paradijs op aarde. De slachting van het Lam is iets wat we typisch in het beloofde land zouden situeren. We verwachten een woestijnachtergrond met ruwe bergen in de verte. Maar niets daarvan. Het paradijs, het hemelse Jeruzalem, ligt in Vlaanderen. Op de voorgrond geen zand maar malse groene weiden. En op de achtergrond geen bergen maar Vlaamse belforten en kathedralen. Dit werk hoeft niet meer gecanoniseerd te worden want het is het altijd al geweest.
2. In dezelfde sfeer “Het doopsel van Christus” van Gerard David, te vinden in het Groeningemuseum in Brugge. Dit vind ik één van de mooiste werken van Vlaamse Primitieven. Het is tegelijk sober en complex, intiem en universalistisch. Niemand minder dan God zelf staat hier afgebeeld. Tegelijk blijkt zijn Zoon uiterst kwetsbaar te staan in onze wereld.
   
   
   
3. De werken van Pieter Breugel, o.a. de Val van Icarus, de Dulle Griet, de Kindermoord te Betlehem,… Deze werken zijn tegelijk Vlaams en universeel. Ze zeggen iets over ons verleden, maar ze zeggen ons ook iets over onze universele menselijke conditie.
4. De Kruisafneming van Rubens natuurlijk. Het werk dat ook een centrale rol speelt in het Hobokense verhaal van Nello en Patrasche, een verhaal dat in Japan bekend werd.
5. Wat vindt u van deze Jacob Jordaens: Mozes en Seporah ? In een tijd waarin we denken de multiculturaliteit te moeten invoeren, blijkt ze van alle tijden te zijn. Als we dit werk opnemen in de Vlaamse Canon, dan volgen we niet de waan van de dag. Het is een zeer mooi werk dat kwetsbaarheid, elegantie en menselijke warmte uitstraalt.
   
   
   
6. Ik maak direct een sprong naar Permeke. "Vlaamse Primitieven" krijgt hier een andere betekenis. We zien niet langer het aards paradijs maar de rauwe werkelijkheid. En die is Vlaams, Vlaamser kan het niet. Die andere grote kustschilder James Ensor hoort ook thuis in de Vlaamse schilderkunst.
   
   
   
7. In de hedendaagse kunst verdient Lambik een speciale vermelding. In de Raap van Rubens, overtreft hij zichzelf door Rubens en co een voorsmaakje te geven van ‘moderne kunst’. Lambik is hier in absolute topvorm.
   

Daarmee eindigen we met het beeldverhaal. Ik moet hier ook andere beeldende kunsten vermelden zoals de beeldhouwkunst, de retabelkunst en de wandtapijtenkunst. Maar dat laat ik nog even aan anderen over.

De Vlaamse Canon III – Wetenschapsgeschiedenis

Wat zijn de hoogtepunten van de Vlaamse wetenschapsgeschiedenis? Wetenschap wordt natuurlijk over de grenzen heen bedreven en die grenzen waren vroeger nog beweeglijker dan nu. De wetenschapper kan uit Vlaanderen afkomstig zijn of naar Vlaanderen komen om een stukje geschiedenis te schrijven. Het enige wat wetenschap aan een natie bindt, is de gang van zaken in de economie van die natie. Wetenschap gedijt alleen op plaatsen waar het met de handel uitstekend gaat. En dat is in bepaalde periodes in Vlaanderen zeker het geval geweest. Hier is een top 7.

1. Simon Stevin natuurlijk. De man die o.a. de decimale notatie van breuken beschreef. "Stevin de Wisconstighe" was ook natuurkundige en ingenieur. Van hem komt ook de wonderbare uitspraak: “Wonder en is gheen wonder”, zeer modern voor de tijd waarin hij leefde.
2. Gemma Frisius was een Nederlander, maar studeerde en doceerde wiskunde en sterrenkunde in Leuven. Hij verdient wat meer bewondering voor zijn meetkundige basis van de cartografie, maar daarmee kwam hij net in de schaduw te staan van zijn meest beroemde leerling Mercator.
3. Gerard Mercator bracht de cartografie op wereldschaal in beweging. Zijn eerste volledig wereldwijde atlas verscheen postuum, uitgegeven door Jodocus Hondius. Wist u dat die atlas reeds de verste uithoeken van de toenmalige wereld beschreef? Indonesië stond er al in... De mercatorprojectie is nog altijd nuttig in de navigatie. Let op als u over Mercator spreekt in het bijzijn van een Duitser. In Duitsland is Mercator bekend als volbloed Duitser. Dat is niet zo verwonderlijk. De ouders van Mercator kwamen uit het hertogdom Gulik, dat nu voor het grootste deel in Noordrijn-Westfalen ligt. Bovendien eindigde Mercator zijn carrière in Duisburg aan de Rijn, omdat de Vlaamse grond hem onder de voeten te warm geworden was door de godsdienstige twisten. Als je je onverdraagzaam opstelt, veroorzaak je brain drain naar het buitenland, en dan blijf je alleen achter met je hersenloze inquisiteurs.
4. Vesalius die de basis legde van de menselijke anatomie.
5. Jan Baptist van Helmont verdient wat meer erkenning. Hij leefde weliswaar nog op de rand van de alchemie en de hedendaagse wetenschap. Hij zou de eerste geweest zijn die inzag dat er verschillende soorten gassen bestonden en de naam gas zou ook van hem komen. Hij heeft ook heel wat nieuwe inzichten in de geneeskunde bijgebracht, o.a. inzake de spijsvertering en de rol van de zuurtegraad.
6. Rembert Dodoens die de basis van de plantkunde legde.
7. Erasmus kwam weliswaar uit Rotterdam maar zijn geleerdheid was een product van de Lage Landen. We vermelden hem niet als natuurwetenschapper maar als humane wetenschapper en taalgeleerde. Hij was de oprichter van het collegium trilingue in Leuven, waar ook Nicolaes Cleynaerts studeerde.

De meer recente wetenschapsevolutie laat ik aan anderen over. Voor de hedendaagse wetenschap gaat het vaak over grote ploegen van vrijwel onbekende wetenschappers onder leiding van een zeer bekende naam. Maar we vergeten dan dat dat in het verleden eigenlijk ook al het geval was. Vaak hadden bovenstaande wetenschappers heel wat gasten in dienst die hen de gewenste informatie of verzamelobjecten bezorgden. Wetenschap is altijd teamwerk geweest.

Zie ook wetenschap als roeping.

De Vlaamse Canon II - Geschiedenis

Wat zou in een canon van de Vlaamse geschiedenis opgenomen kunnen worden? Ik ga me in deze blog beperken tot enkele wetenswaardigheden die ik om één of andere reden zelf het vermelden waard vind. 

(1) Vandaag herdenken we Karel de Goede, de graaf van Vlaanderen die op 2 maart 1127 vermoord werd in Brugge. Het is een merkwaardige gebeurtenis waarover we relatief veel weten dank zij de gedetailleerde kroniek van Galbert van Brugge. Een commando onder leiding van een gedesavoueerde edelman drong binnen in de St.-Donaaskerk om de graaf met het slagzwaard om te brengen. Dat was in die twaalfde eeuw een welhaast natuurlijke dood voor de heerser of bisschop van dienst. De meest bekende van die commandomoorden was de moord op Thomas Becket in Canterbury, vereeuwigd in het literair werk van T.S. Eliot. Zeer merkwaardig is dat ook de vader van Karel de Goede, Knut IV van Denemarken, op dezelfde manier was omgekomen in de kerk van Odense.

(2) De natuurlijke rijkdom van Vlaanderen bij de opkomst van talrijke nabijgelegen steden aan rivieren. De huidige regio Vlaanderen kent een grote bloei en ontwikkeling zoals later Noord-Italië. Maar het fijnmazig netwerk van talrijke kleine steden creëert talrijke kleine elites die niet met elkaar praten tot op de dag van vandaag. Het maakt dat er velen geroepen zijn om te besturen en dat er zelden of nooit een akkoord bereikt wordt. De prille Nederlandse republiek had dit probleem ook maar heeft haar vrijheid gebruikt om een sterke debatcultuur op te bouwen. Vlaanderen daarentegen is in 2021 zoals Noord-Italië nog altijd moeilijk bestuurbaar. Neem dit met een korrel zout; het is een hoogst persoonlijke interpretatie van onze problemen.

(3) Blijde Inkomsten bestonden ook in andere landen maar in weinig gebieden hadden ze zo’n krachtige politieke en culturele betekenis als in Vlaanderen.

(4) De godsdienstoorlogen, Oranje tegen Spanje, de Strijd om de Stroom. De val van Antwerpen in 1585, is misschien wel het ergste verlies dat we in de geschiedenis van ons land gekend hebben. De scheiding met Nederland is dan definitief. Ik schreef al dat ik van Antwerpen hield, niet alleen omwille van de stad die ze is maar ook omwille van de stad die ze had kunnen zijn. De stukgeslagen droom van Pieter Gillis is ook mijn stukgeslagen droom. 

(5) In verband met de Strijd om de Stroom is de Keteloorlog op 8 oktober 1784 een leuk weetje. Het was een mini oorlog die op een sisser uitliep, maar het illustreert de onbeholpenheid van bezettende mogendheden als Oostenrijk om ons in onze strijd te helpen.

(6) De Brabantse Omwenteling met Van der Noot en Vonck, een soort ‘omgekeerde’ Franse revolutie: het volk verzet zich tegen een keizer die met zijn Verlichting te snel wil gaan. Het zegt iets over de negatieve Vlaamse ingesteldheid tegenover de ‘nieuwe’ idealen van de Verlichting. Dat ‘rechts conservatisme’ zit diep ingebakken. Het heeft waarschijnlijk met onze natuurlijke rijkdom te maken dat we wantrouwig zijn tegenover ideeën die onze natuurlijke orde kunnen verstoren. Die Omwenteling is natuurlijk heel belangrijk geweest in de totstandkoming van België.

Het is waarschijnlijk niet slim om recente gebeurtenissen in de canon op te nemen, omdat ze te belangrijk lijken voor wie dichtbij staat. Anderzijds willen we toch van de gelegenheid gebruik maken, taboes aan een intellectueel debat te onderwerpen. Vlamingen zijn niet beter of slechter dan andere volkeren. De meeste mensen deugen, maar er is niet altijd genoeg voor iedereen. Soms gaan de sterken de zwakken onderdrukken en dan gebeuren heel erge dingen.

• Het is juist dat we in Vlaanderen nog niet helemaal klaar zijn met de collaboratie. Er zijn al heldhaftige pogingen ondernomen om dat verleden te verwerken, bv. door Maurice De Wilde en door de broers VDB. Het is onrechtvaardig het Vlaams nationalisme te beschouwen als een product van de collaboratie. Er waren ook ‘witte’ Vlaams nationalisten, sommigen zaten in het verzet. Maar het blijft een moeilijke discussie, o.a. door de moeilijke koppeling met de hedendaagse politiek.
•  Geschiedenis maakt geschiedenis. Als we vandaag naar het kolonialisme kijken, is het gemakkelijk om smalend te doen over onze kolonialen en missionarissen. Als we dan ook nog eens T-shirts van 0,5 Euro in de winkel kopen, steunen we slavenarbeid in Bangladesh en dan vraag ik me af waarom we ons beter zouden wanen dan de kolonialisten die we met de vinger wijzen. En als we vliegtuigtickets van vijf Euro kopen, kopen we eigenlijk milieurampen. Laten we dus tegelijk mild en zelfkritisch zijn.

De Vlaamse Canon I - inleiding

De lancering van de Vlaamse Canon kan gerust in de Vlaamse Canon opgenomen worden. Nauwelijks was het idee geopperd, of een aantal geschiedkundigen liet prompt weten dat ze niet in canons deden. Ik heb daar wel begrip voor. Maar onmiddellijk kropen ook enkele journalisten in de pen om voor de vijftigste keer te laten weten dat de Guldensporenslag niet echt Vlaams was (dat wist ik al maar het blijft zeer betwistbaar: wat is trouwens 'Vlaams' genoeg om zo genoemd te mogen worden?) en dat Jan Breydel broodjes americain verkocht aan de zijlijn (dat wist ik eerlijk gezegd niet). En dat onze missionarissen neerkeken op hun "zwartjes" (dat hadden we nooit gedacht).

Waarom zo’n allergische en verkrampte reacties? Ruimdenkend Vlaanderen trok zich onmiddellijk terug in haar comfortzone van oikofobie en identiteitsbestrijding. Een verzachtende omstandigheid was dat er niet vanaf het begin duidelijk was bepaald wat de bedoeling was en vooral wat niet de bedoeling was van de Vlaamse canon. Maar het voorstel kwam uit de politieke hoek van wantrouwen. Het roept de klassieke vragen op: bestaat er zoiets als een Vlaamse natie? En bestaat er ook een Vlaamse identiteit? En een Vlaamse cultuur? En hoe kan je daar een geloofwaardige canon over samenstellen, in het volle besef dat geloofwaardigheid een uiterst nabije versheidsdatum heeft in deze dagen?

Ik denk dat de Vlaamse Canon een kans biedt om het cultureel debat in Vlaanderen te voeden. De bedoeling kan niet zijn om tot een onwrikbaar geheel te komen. De bedoeling is wetenswaardigheden met elkaar te delen. Ik denk dat we dit niet zozeer moeten doen voor de inburgering. Het is vooral nuttig voor de ingeburgerde Vlamingen zelf. Zij kunnen de culturele nieuwsgierigheid aanwakkeren, onbekende parels in onze cultuur ontdekken en samen met oude en nieuwe medeburgers genieten van nieuwe inzichten. Er mag natuurlijk over natie, identiteit, waarden en fouten uit het verleden gediscussieerd worden. Dat is echt niet staatsgevaarlijk maar ik verwacht daar vandaag weinig heil van. Het mag de polarisatie niet verder voeden - het moet verbinden. Cultuur kan balsem zijn op kwetsuur. Ik zou dus over Vlaamse cultuur praten en bij uitbreiding ook over cultuur in de Lage Landen. Ik probeer in de volgende weken mijn canon te laten weerklinken.

Zie ook mijn blog over nationale mythes en symbolen.

Foto: 'Geografisch' middelpunt Vlaanderen ©Wim Lahaye