Team Musclé

Team Musclé – “Een gespierd team” is wat een collega – opdrachtgever uit Toulouse in 1995 dringend nodig had vanuit de bedrijfsvestiging in Antwerpen. Hij vertelde dat enkele grondstations in Klein-Azië uitgevallen waren omdat onze geleverde toestellen een foutieve meetwaarde doorstuurden. Het probleem sleepte wat aan en vergde dringend diepgaande analyse en doortastend praktisch handelen.

Ik werd met een oudere collega op het vliegtuig gezet en eerlijk gezegd, dat was toch wel een stresserende ervaring, want we hadden geen idee van de moeilijkheden die we konden verwachten. Maar vaak is het zo dat je iets meer kan als je voor het onmogelijke staat en deze leerrijke ervaring is me vooral bijgebleven omwille van de gevleugelde woorden team musclé van onze opdrachtgever in Toulouse. Het deed me stilstaan bij de kritische succesfactoren van een team.

Een eerste kritische succesfactor is de complementariteit van de teamleden. De ene heeft kennis; de andere heeft kunde. De ene is een communicator; de andere een doener. In technische omgevingen zie ik vaak een enorme meerwaarde ontstaan in de samenwerking tussen oudere en jongere medewerkers. De ambachten in de Vlaamse steden wisten dit vijfhonderd jaar geleden ook al.

Een tweede kritische succesfactor is het vertrouwen tussen teamleden. Goede teamleden geven elkaar nooit de schuld als het misloopt, omdat ze weten wat ze voor elkaar betekend hebben. Liever schuld nemen dan schuld geven. Accountability wordt dat ook wel eens genoemd.

Tenslotte heeft elk team bezieling nodig. Die bezieling komt niet uitsluitend van de leider, ook al speelt de leider er een belangrijke rol in. Ik verwijs naar mijn blog Soulmade. 

Aan een goede samenwerking in een hecht team gaan vaak momenten van gedeelde kwetsbaarheid vooraf. Daarmee bedoel ik dat de teamleden vaak al voor hetere vuren en gemeenschappelijke vijanden gestaan hebben. Ze weten uit gedeelde onzekere momenten dat ze op elkaar kunnen vertrouwen.

Wat je uiteindelijk als individu of als team kan, kan niemand weten. Het is te vergelijken met het evangelie van vorige zondag. Het ultieme vertrouwen is het vertrouwen op Christus. Ik verwijs ook naar mijn blogs Bij het scheiden van de markt en La confiance en soi. In het Engels heb ik ook een verwante blog over het verhaal van Nehemia.

Image by Louise Olesen from Pixabay

Magnifieke mensheid

Het moest er ooit van komen. Voor het eerst in mijn leven heb ik een encycliek gelezen. Drie dingen zijn mij daarbij opgevallen.

Ten eerste, de prachtige vergelijking die paus Leo XIV maakt tussen het verhaal van de Toren van Babel en het verhaal van Nehemia. Beiden zijn verhalen uit het Oude Testament. Met de Toren van Babel wil de mensheid een gebouw oprichten dat tot in de hemel reikt. Maar de menselijke hybris tegenover God leidt ertoe dat ieder zijn eigen taal spreekt. Het is geen teamwork; iedere mens zorgt voor zichzelf zoals in onze meritocratie gebruikelijk is. Het bouwwerk is gedoemd te mislukken. Daartegenover staat het verhaal van Nehemia. Hij is de Joodse raadgever van de Perzische koning Artaxerxes en laat ondanks veel tegenwerking de stadsmuren van Jeruzalem heropbouwen. Het is een prachtig verhaal van projectleiderschap en ploeggeest. Merkwaardig is dat Nehemia's verhaal vooral een lange gedetailleerde opsomming is van alle mensen die aan het project hebben bijgedragen. Je voelt dat dat een hoofdbekommernis is van de schrijver, wellicht Nehemia zelf: ere wie ere toekomt. De twee verhalen zijn markante metaforen voor de dilemma’s waar technische projectleiders in informatietechnologie mee te maken krijgen. Dit is bijzonder inspirerend voor mijn dagelijks werk.

Ten tweede was er de verwachte inpassing in de levende traditie van Rerum Novarum, de encycliek van voorganger paus Leo XIII over de sociale leer van de kerk. Magnifica Humanitas is geen geïsoleerd document over artificiële intelligentie. Het gaat ruimer ook over digitalisatie en het gebruik van technologische hulpmiddelen. Worden ze gebruikt ter exploitatie van de medemens of voor het algemeen welzijn? Het antwoord maakt integraal deel uit van de sociale leer van de kerk. We moeten het onrecht benoemen. De tekst zet zich uitdrukkelijk af tegen het postmodernisme, de hedendaagse niet-aflatende verneinung van goedheid, waarheid en schoonheid. Magnifica humanitas kiest resoluut voor een positief mensbeeld.

Tenslotte viel me op met welke grondigheid en zorg dit document geschreven werd. Vele zelfstandige naamwoorden werden ingekleurd met gepaste bijvoeglijke naamwoorden. Zo is er het bijvoeglijk naamwoord magnificus – magnifiek of prachtig. Het betekent niet hetzelfde als magnus – groot. Magnificus is wat groot gemaakt werd, en voor de Kerk betekent dat grootgemaakt door God: prachtig dus. Het woord verwijst ook naar het Magnificat, een Maria gebed dat de laatste jaren een bijzondere spirituele betekenis gekregen heeft binnen de Kerk, dankzij een herwaardering van de mariale devotie.

Ik verwijs ook naar mijn blog Kerk in opbouw van 2013, waarin ik de wens uitdruk dat de Sagrada Familia geen Toren van Babel mag worden, zeer passend in deze context.

Foto: Sagrada Familia basiliek te Barcelona, afbeelding van Lusia via Pixabay 

Loop niet in de val van de chatbot

In dit boek waarschuwt Geertrui Mieke De Ketelaere voor de gevaren van de hedendaagse chatbots, de AI machines die ons soms zo vriendelijk van dienst kunnen zijn, ook inzake heel persoonlijke onderwerpen. Die chatbots blijken onvoldoende aan ethisch toezicht onderworpen te zijn. De ingebouwde algoritmes hebben niet altijd in de eerste plaats het belang van de gebruiker op het oog.

In dit boek maak je kennis met het Elisa effect, de neiging van mensen om empathie, begrip of emoties te projecteren op machines, die enkel doen alsof. We zijn vaak niet op de hoogte van de achterliggende georkestreerde mechanismes die aan de basis liggen van de chatbots. Sycofantie, het naar de mond praten van de gebruiker, is iets wat vast ingebakken zit in de algoritmes.

Ik heb een sterk zondebesef wat betreft AI. Daarmee bedoel ik dat ik de kostbaarheden van deze wereld niet graag verbras voor eigen plezier. Ik gebruik AI vooral op het werk om wat sneller samengebalde informatie te vinden, ook wel om snel verifieerbare samenvattingen te maken over markt gerelateerde onderwerpen. In mijn vrije tijd vind ik het wel eens nuttig om de herkomst van een afbeelding, een schilderij of een muziekstuk te achterhalen. Maar ik gebruik geen AI voor onzinnige grappen of om de slimmerik uit te hangen op een of ander social event. Met chatbots was ik nog niet vertrouwd.

Met dit boek kom je wel tot het bewustzijn dat het menselijk brein een spons is. We moeten dus goed nadenken over de informatie en de algoritmes waar we ons aan blootstellen. Alleen al daarom is het de moeite waard om dit boek goed te lezen. Laten we oordeelkundig omspringen met wat eigenlijk hulpmiddelen zouden moeten zijn.

Geertrui Mieke De Ketelaere heeft met dit boek haar maatschappelijke rol als ingenieur opgenomen. Ik verwijs ook naar mijn blog Rerum Artificialum Intelligentium. 

Iets maken

Ik herinner me nog goed mijn eerste werkdagen als pas afgestudeerd ingenieur bij den Bell. De ruimtevaartafdeling waar ik terecht kwam, bestond uit jonge ingenieurs en oudere werknemers die vaak zonder diploma vakkennis en ervaring hadden kunnen verwerven. Ze vertelden me: “Je zal hier ‘iets leren maken’ en je zal ontdekken wat daar allemaal bij komt kijken en hoe lastig dat is.”

“Den Bell” was nog een echt OEM bedrijf, een zogenaamde Original Equipment Manufacturer. De producten van Bell werden daar bedacht, uitgetekend, vervaardigd, getest, verkocht en ondersteund naar de klant. Later in mijn loopbaan leerde ik nog twee andere bedrijven kennen in de satellietnavigatie die ook zelf hardware en/of software ontwikkelen voor toestellen die ze daarna zelf op de markt brengen. Het zijn deze bedrijven die ‘par excellence’ de weerbaarheid van onze economie in stand houden. Ze verdienen een bijzondere erkenning en bescherming, want het is een hard bestaan.

De jobs in dit soort bedrijven die nog ‘iets maken’, behoren tot de meest uitdagende in de arbeidsmarkten van ingenieurs en technici. Het gaat over systeemkennis, analoge en digitale elektronica, software, mechanische opbouw, enzoverder. De toestellen moeten vaak onder de meest diverse omstandigheden kunnen blijven werken en dat moet allemaal getest worden. Het duurt dan ook jaren om dergelijk vakmanschap op te bouwen, maar de volatiele job markten laten dat niet altijd toe. Onze hoge loonkosten maken dat onze ingenieurs comfortabeler aan de slag kunnen in banken dan in de industrieën waar hun kunde werkelijk betekenis krijgt. Een goede maatregel zou zijn om negatieve belastingen te heffen bij de werknemers van deze industrieën.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: the Engineers Courageous Mastery en Ode to Industry.

Image by dujin yun from Pixabay

Rerum Artificialum Intelligentium

Het christendom is niet zomaar een godsdienst. Het is een revolutionaire beweging. Paus Leo XIV wees er ook al op dat ons rechtvaardigheidsgevoel ons geloof voorafgaat. Heiligheid kan niet zonder rechtvaardigheid. Onze wereld verdient beter dan Gaza, Oekraïne en Soedan. De Kerk kiest de zijde van de verdrukten.

Dat is ook de reden geweest waarom de Romeinse keizers (Nero, Decius, Diocletianus …) de eerste christenen zo zwaar vervolgden. Maar het is ook de bron van het succes van de Kerk. Het bloed van de martelaren liet paradoxaal de beweging spectaculair groeien. De relieken ondersteunden in de middeleeuwen de marketing van kerk en stad. De Kerk kwam in een establishment-rol, zodat de algemene bekommernis over sociale verdrukking enigszins achteruitging. De bekommernis leefde wel verder op lokaal vlak waar gasthuizen in steden de eerste vormen van sociale zekerheid begonnen te organiseren. Het waren mensen als Adolf Daens, Leo XIII en Edward Poppe die inzagen dat de kerk haar sociale rol versterkt moest opnemen in het industrieel tijdperk.

Edward Poppe is misschien minder bekend. Hij was een priester uit Temse die de sociale leer van de Kerk zeer ter harte nam. Zijn heilig vuur moet grote indruk gemaakt hebben bij zijn tijdgenoten. We gedenken hem jaarlijks op 10 juni.

Zijn we nu in een nieuwe verdrukking beland of moeten we eerder spreken over een collectieve waanzin? Ten eerste komen we tot een steeds grotere inkomensongelijkheid. Dat heeft te maken met onze schijn-meritocratie, een collectieve cultuur van dwang, gierigheid en hyperactiviteit waarin er nooit genoeg is voor iedereen. Aan de basis daarvan liggen reusachtige cohorten van academisch geschoolden die hun behaalde graad beschouwen als een opstap naar persoonlijk succes en niet als een oproep tot dienstbaarheid aan de maatschappij. Ten tweede, als gevolg van het eerste, zien we een enorme kaalslag ontstaan met grote ecologische gevolgen. En tenslotte vinden we ook verdrukking in nieuwe vreemdsoortige vormen: mentale verdrukking in bedrijven en zelfverdrukking tot burn-out bij medewerkers.

Het heilige dat we vroeger vereerden, keren we de rug toe en we staren nu met open mond naar luidruchtige miljardairs. Het zijn allemaal gevolgen van onze afgoderij aan de Mammon. We onthouden erkenning aan wie het eigenlijk wel verdient en we verlenen erkenning aan wie het niet verdient.

Recent is er ook de ontmenselijking door artificiële intelligentie: het onethisch en onoordeelkundig omgaan met artificiële intelligentie. Het verspillen van gigantische hoeveelheden aan kostbare hulpmiddelen: apparatuur, energie en menselijke tijd, en dat louter voor kleinmoedig vertier in de sociale media. Deskundigheid wordt ontmenselijkt tot een vraag en antwoordspel tussen dwazen en machines. De nieuwe Grote Verdrukking is er al.

Ik verwijs ook naar mijn blog: De diepe kloof tussen waarde en waardering.

Foto: Interieur van Antonio Gaudi's Sagrada Familia kerk in Barcelona
- Image by Кирилл Соболев from Pixabay 

Ode aan de ruimtevaart

Ik had al een ode aan de luchtvaart, maar nog geen ode aan de ruimtevaart. De ruimtevaart ligt een beetje in het verlengde van de luchtvaart en er zijn veel raakvlakken. In het Engels spreken we soms over aerospace om beide disciplines aan te duiden.

De ruimtevaart bevindt zich nog in een pionierstijd, net zoals de luchtvaart een eeuw geleden. Een eeuw geleden was het ook nog riskant in een vliegtuig te stappen. Voor bemande ruimtevaart is vandaag nog steeds een dosis heldenmoed nodig. Maar je kan ook pionier of avonturier zijn door aan een ruimtevaartonderneming te werken. Mijn ode aan de ruimtevaart, zo was te verwachten, is weer een ode aan de deugd geworden. Een ode aan de durf is nog het meest van toepassing.

Het doet wat denken aan Terre des Hommes en Vol de Nuit van Antoine de Saint-Exupéry, die zelf een pionier was. “Guillaumet…, vivant!” is het zinnetje dat me het meest bijgebleven is uit mijn humaniora, want ik was toen zelf een kleine Guillaume.

Moed is niet hetzelfde als dapperheid, maar er is een verband. Moed is volgehouden dapperheid. Dapperheid zegt iets over het moment in de strijd. Dapperheid is een ogenblikkelijke positieve attitude in het gevaar, waarbij men de confrontatie aangaat met het onbekende, in weerwil van de angst over het eigen voortbestaan (fysisch of mentaal). Moed is een karaktersterkte die men verwerft doorheen volgehouden dapperheid. In de wiskunde zeggen we dat moed de integraal is van dapperheid.  

Ik verwijs naar mijn vorige blogs over ruimtevaart.

Afbeelding van WikiImages via Pixabay

Hoog tijd voor rekeningrijden

Het principe van rekeningrijden is eenvoudig. Een toestel in je wagen registreert op elk tijdstip de weg die je op dat ogenblik gebruikt. Op het einde van de maand krijg je de rekening. Heb je veel drukke wegen gebruikt tijdens de spitsuren, betaal je veel. Heb je dat niet gedaan, betaal je weinig. Rekeningrijden maakt gebruik van satelliet navigatie technologie. Dankzij aangepaste ICT technologie is er geen enkel gevaar voor de privacy.

Professoren Bruno De Borger (UAntwerpen) en Stef Proost (KU Leuven) brachten het onderwerp ter sprake in hun publicatie 'De begroting en de zwaar gesubsidieerde mobiliteit'. Op het eerste gezicht zou je de fileproblematiek kunnen proberen oplossen door hogere accijnzen op brandstoffen, maar we weten eigenlijk al dat dat niet werkt. Je moet immers niet alleen de globale CO2 uitstoot aanpakken, je moet ook de meer lokale problemen rond het autoverkeer aanpakken: lokale luchtverontreiniging zoals roetdeeltjes en stikstofoxides, lawaai, ongevallen, saturatie van de wegen en het daarmee gepaard gaande economische tijdverlies. En met accijnzen op fossiele brandstoffen kan je eigenaars van elektrische auto's niet aanmoedigen om spitsuur-files te vermijden door de trein te nemen.

Zonder rekeningrijden komen we in een merkwaardige onrechtvaardigheid terecht. De overheid subsidieert de elektrische wagens van rijke mensen die zelf hun wagen noch hun brandstof moeten betalen. Gewone mensen zien zich genoodzaakt wagens op fossiele brandstof te kopen en kunnen voor de uitoefening van hun beroep (kleine zelfstandigen) toch aangewezen zijn op die wagen en de bijhorende brandstof. Het rekeningrijden zorgt er tenminste voor dat de elektrische wagens met een gepaste rekening ook ontmoedigd worden om files te vergroten. Een boer die op het platteland met zijn tractor rijdt, stoort niemand en kan dank zij het rekeningrijden toch een veel lagere rekening krijgen dan een flitsende Tesla op de Brusselse ring op maandagochtend.

Niemand hoeft bang te zijn. Het rekeningrijden zal de globale kosten voor de maatschappij fors verlagen en zal meer orde brengen op onze wegen. Iedereen wint. Het zal voor een rationeler en rechtvaardiger gebruik van onze wegen zorgen. Het verkeersprobleem is oplosbaar.

Afbeelding van TRANG NGUYEN via Pixabay

Ode aan de kwantummechanica

De kwantummechanica gaat over het gedrag van kleine deeltjes zoals elektronen. Dat blijkt belangrijk te zijn voor ingenieurs wanneer zij zich met halfgeleiders bezighouden. Zo kwam ik zelf in aanraking met dit exotisch vak bij het maken van mijn eindwerk in 1988.

De kwantummechanica laat er geen twijfel over bestaan: alles is onzeker. Enerzijds is dat een domper op de feestvreugde van de wetenschap. Op het einde van de negentiende eeuw leek het erop dat de wereld deterministisch was en dat de wetenschap alles kon begrijpen en voorspellen. We ontdekten sindsdien contra-intuïtieve fenomenen en onzekerheidsprincipes. De kat van Schrödinger was niet meer te vinden waar we dachten.

Er is ook een goede kant. De kwantummechanica introduceert een zekere magie in de wetenschap. Het oeratoom van Georges Lemaître, de gedachte dat de kwantummechanica aan de oorsprong van ons bestaan zou kunnen liggen, maakt het zijnswonder misschien niet minder wonderlijk, maar toch al een beetje mogelijk in de wetenschappelijke sfeer. In de kwantummechanica is meten echt waar-nemen. De waarnemer heeft onvermijdelijk invloed op de meting die die verricht. Het gedachtenexperiment van John Archibald Wheeler suggereert zelfs dat de kwantummechanica een rol speelt in onze waarneming van de ontstaansgeschiedenis van ons heelal.

Het is misschien maar een dromerige gedachte, maar de kwantummechanica lijkt wel een wetenschappelijke basis voor de liefde. Net zoals in de liefde, is er in de kwantum-mechanica aantrekking, afstoting, ambiguïteit en onvoorspelbaarheid. Een collega van me stelde me ooit de vraag: "Hoe kan je zo zeker weten dat een atoom geen bewustzijn heeft?". Misschien is het gedrag van kleine deeltjes onvoorspelbaar omdat ze bewustzijn hebben. Alles Leben ist eins. Maar dat is geen wetenschappelijk gefundeerde bewering.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: “Het ontstaan van de tijd” en “De natuur van licht”.

Afbeelding van WikiImages via Pixabay

De maatschappelijke rol van de ingenieur

Van het technisch wonder IMEC bestaat een geschiedenis in presentatie vorm. Daarin typeerde professor Hugo De Man zijn naaste collega wijlen professor Roger Van Overstraeten als een visionaire Vlaming. Volgens professor De Man was het altijd de bedoeling geweest “Vlaanderen op de kaart van de industrie van de toekomst te plaatsen door een generatie ingenieurs op te leiden die, naast een solide wetenschappelijke basis, tevens oog hebben voor de maatschappelijke en economische vooruitgang van het volk.”

Wij hadden aan onze Leuvense universiteit inderdaad enkele professoren die wat meer gaven dan de nuchtere lessen. Enerzijds trachtten zij ons een soort ondernemerschap bij te brengen en anderzijds wezen zij ons op onze maatschappelijke rol en op onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het ondernemerschap was geen doel op zich, maar net een middel om het sociaal-economische weefsel van de maatschappij en het algemeen welzijn te verbeteren. Nu klinkt dat misschien allemaal nogal evident maar dat was het niet, integendeel. Niet alle collega's vertoonden dezelfde belangstelling voor maatschappelijke thema's. Door steeds verder te gaan in diepe specialisatie bestond er een risico dat heel wat collega ingenieurs zich zouden ontwikkelen tot volmaakte nerds, zeg maar vakidioten. Toch viel dat allemaal goed mee. De op te lossen problemen werden inmiddels zo ingewikkeld dat alleen goed teamwerk nog kans op slagen had. Verder worden nieuwe ontwikkelingen nu zeer grondig op hun maatschappelijke relevantie afgewogen. Na mijn studies, bij de ingenieurs-vereniging en bij de European Young Engineers ontmoette ik natuurlijk nog veel gelijkgestemden.

Het beroep van ingenieur is inderdaad een prachtig beroep, al is er soms moed voor nodig. Het verdient alleszins promotie bij de diverse groepen die nog steeds ondervertegen-woordigd zijn in dit beroep. Maar het mooie van dit alles is dat ik me steeds sterker bewust werd dat ik geen beroep had maar een roeping. In “Wetenschap als roeping” zagen we al dat die roeping kan omschreven worden als een soort apostolaat in het industriële landschap. 

Ik verwijs ook naar mijn blog: “Wat we zelf doen, doen we beter” en naar “Het Licht van de Universiteit”.

Foto: Standbeeld Lodewijk Engelbert van Arenberg en J. P. Minckelers, Heverlee 2020©Wim Lahaye

De Pedagogie van Projecten

Innovatiebeleid vergt bezinning. De kosten van prestigeprojecten lopen soms hoog op. In de ruimtevaartsector is dat vaak het geval. Dat geldt zeker ook voor de Einstein telescoop die we in Vlaanderen samen met Wallonië, Nederland en Noordrijn-Westfalen willen bouwen. De vraag stelt zich dan waarom prestigeprojecten voor een samenleving belangrijk zijn, in de veronderstelling dat we de verwerving van fundamentele kennis ook aan andere landen kunnen overlaten.

De drie traditionele argumenten die doorgaans gebruikt worden in een antwoord op deze vraag zijn, (1) de economische valorisatie van het project voor de industrie, (2) de verwerving van technische, projectmatige en communicatieve vaardigheden van medewerkers in overeenkomst met de grootte van de uitdaging, (3) daarmee verband houdend, de retentie van talent in eigen land.

Hoewel deze argumenten zeer gegrond zijn, verwijzen ze nog te sterk naar het microniveau van de samenleving. Er wordt nog te weinig gewezen op de macro-effecten voor de samenleving als geheel. Een prestigeproject houdt de samenleving ook globaal veerkrachtig, omdat het de samenleving dwingt tot vormen van samenwerking die er anders nooit zouden geweest zijn. De samenwerking in de Euregio Maas-Rijn zal verder gaan dan het project zelf. Een prestigeproject als de Einstein telescoop zal ook werk leveren aan toekomstige generaties, generaties die op dit moment nog aan hun studies bezig zijn. Prestigeprojecten kunnen een belangrijke inspiratiebron en een motivator voor jong en oud worden.

Een terechte zorg voor politieke overheden is of er dan niet te weinig middelen overblijven voor de sociale behoeften in de samenleving. Ook moet men bedenken dat de reële kosten vaak de begrote kosten overschrijden. Natuurlijk zal een goed valorisatiebeleid ook nagaan wat de impact is in het sociale domein, zeker wat betreft tewerkstelling. Maar een samenleving moet altijd veelzijdig blijven. Vergelijk het met een individu: een individu gaat ook niet alle energie en tijd wijden aan sociale projecten. Het zal af en toe bijzondere uitdagingen aangaan zoals sportprestaties om het lichaam fit te houden. Dat moet met samenlevingen ook gebeuren. Prestigeprojecten houden de samenleving fit en veerkrachtig. De imaginatio zal er wel bij varen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs "De wedijver tussen de naties" en “Ode aan de natuurkunde”.

Afbeelding: ‘Reaching for Heaven’ uit de reeks ‘Space Art’ van Filip Ramon, Joris Devos en Jürgen Ingels, zie De verovering van de ruimte.

Wat we zelf doen, doen we beter

De uitspraak dateert van de jaren 1980-1990 toen de Derde Industriële Revolutie Vlaanderen (DIRV) van start ging. Wijlen minister-president Gaston Geens zou in werkelijkheid gezegd hebben: "Wij zullen moeten bewijzen dat wij wat we zelf doen, beter doen", maar de karikatuur ervan was snel gemaakt en werd beter onthouden, ook door mezelf. In die jaren moest Vlaanderen zijn bescheiden en moeizaam verkregen autonomie inderdaad nog waarmaken. Flanders Technology International was een concept dat mij persoonlijk extra motivatie bezorgde om ingenieur te worden. Het wonder IMEC kwam tot stand terwijl ik erin mocht staan, toen nog als student. Vandaag hebben we bruisende innovatiepolen met een Vlaams Instituut voor Biotechnologie en onze Gasthuisberg waar iedere dag medische ontwikkelingen van wereldniveau plaatsvinden. 

We gaan nu verder met Flanders Technology & Innovation maar met meer kennis van zaken en in een hogere versnelling. Maar wat we zelf doen, doen we dat echt beter? We kunnen inderdaad terecht trots zijn op een aantal dingen die inmiddels gerealiseerd zijn, dankzij onze moeizaam bevochten, gedeeltelijke autonomie. Maar er is een gevaar van zelfgenoegzaamheid. Ook de Vlaamse overheidsadministraties zijn nog steeds licht gepolitiseerd, langzaam en risico-afkerig. We raken het iets sneller eens dan in het federale België, maar hebben de onenigheid toch wat in de genen. Vlaanderen kan, moet en zal een voorbeeld nemen aan landen als Nederland, Zweden en Finland waar er een goede traditie bestaat inzake samenwerking tussen overheidsbestuur en economische actoren. (Daar wordt ook wel eens ruzie gemaakt, maar dat blokkeert de zaak niet.)

Het probleem is dat heel wat maatschappelijke uitdagingen een doortastende aanpak vergen en een concrete medewerking van de overheid zelf. Kijk naar het maatschappelijke probleem van de mobiliteit in het verkeer. Het volstaat niet dat een overheid geld geeft aan de industrie en vraagt om het maar op te lossen. Dat werkt gewoonweg niet, omdat de overheid de sleutels van de verkeersinfrastructuur en van de wetgeving in handen heeft. De overheid moet zelf de handen uit de mouwen steken en met de industrie concreet meewerken aan de oplossing van het probleem. Dat betekent dat mensen uit de overheidsadministratie en uit de politiek uit hun comfortzone moeten komen. Ook de bevolking moet bij de nieuwe ontwikkelingen positief betrokken worden. Als dat de bedoeling is van het nieuwe initiatief FTI dan ben ik zeker een voorstander en dan wil ook ik uit mijn comfortzone komen om dit waar te maken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vorig jaar: Is Vlaanderen ambitieus genoeg?

Foto: IMEC toren door Luoxi / Shutterstock.com

 

Voorbij de maan

Dit boek van Cynrik De Decker draagt als ondertitel ‘België en de ruimtevaart’. Het boek beschrijft het merkwaardige parcours dat enkele landgenoten afgelegd hebben in de wereldwijde ruimte-vaartgeschiedenis. Het gaat telkens over namen die nog niet zo goed bekend zijn bij het grote publiek en dat maakt het boek natuurlijk interessant. Weliswaar heeft de Space Expo in Antwerpen iets aan die bekendheid veranderd, maar het is net daar dat ik dit boek kocht.

Karel Bossart was een pionier in lucht- en ruimtevaart-technieken. Hij was de belangrijkste ingenieur van de Atlas raketten die de eerste Amerikaanse astronauten in de ruimte brachten. Zijn levensverhaal dat hem bracht van de Kalmthoutse heide naar San Diego is werkelijk merkwaardig. Je vindt in dit verhaal ook iets over de geschiedenis van het Von Karman Instituut in Sint-Genesius-Rode dat wereldvermaard is in aerodynamica, de sleutelwetenschap van de luchtvaart zeg maar. Zijn levensverhaal zegt ook iets over de ontstaansgeschiedenis van wat we nu Cape Canaveral of Cape Kennedy noemen, de meest bekende lanceerbasis ter wereld. In het boek citeert de auteur een interview met Karel Bossart waarin men hem vraagt wat het uiteindelijke doel is van de ruimtevaart. Zal het leven van de mens er beter door worden? Zijn antwoord is logisch: dat hangt ervan af. Als we onder een beter leven verstaan: betere radio's en betere televisies dan was zijn antwoord volmondig ja. Maar het is duidelijk dat een beter leven meer betekent dan dat.

In het boek vind je ook het verhaal van de Antwerpse kunstenaar Paul Van Hoeydonck die het eerste kunstwerk op de maan leverde. Het boek legt ook uit waarom dit merkwaardige feit zo weinig gekend is bij het grote publiek.

We kunnen deze samenvatting niet beter besluiten dan met het citaat van Plutarchus dat in het boek te vinden is: “De geest is geen vaas om te vullen maar een vuur om te ontsteken”.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: The Why of Technology, Visit to the Udvar-Hazy Center en naar de Verovering van de ruimte.

De verovering van de ruimte

De tentoonstelling ‘Space – The Human Quest’ in Antwerpen neemt de bezoeker even mee op de belangrijkste ontdekkingstochten in onze relatief recente ruimtevaartgeschiedenis van 75 jaar. Wie daar zoals ik een blijvende herinnering aan wil bewaren, kan het bijhorende boek van Jürgen Ingels en Jeroen Verelst kopen.  Grote ontdekkingsreizen brengen altijd spannende en vermakelijke verhalen voort. Dat was eeuwen geleden al zo in de scheepvaart en het is vandaag zeker ook zo in de ruimtevaart. Zelfs in ons eigen leven leveren de grote reizen vaak de beste verhalen op.

De wedijver tussen de naties maakt dat we misschien niet alles weten. Erg spannend was het  verhaal van Aleksei Leonov die bij zijn eerste ruimtewandeling nauwelijks terug in de cabine geraakte omdat zijn ruimtepak teveel gezwollen was. Merkwaardig welke fouten je kan maken als je iets nooit eerder gedaan hebt en dan maakt het niet uit of je technicus-ontwerper, wetenschapper of astronaut bent. Ook de afgebroken tuimelschakelaar in de maanlander van Apollo 11 moet bloedstollend geweest zijn voor de astronauten.

Het boek werpt ook een licht op de uitdagingen die ons nog te wachten staan, als we spoedig terug naar de maan gaan, en als we daarna naar Mars gaan. De strafste verhalen moeten dus nog komen.

Ik verwijs ook naar mijn vorige blog: “Iedereen Ruimtevaarder”.

Iedereen Ruimtevaarder

Nancy Vermeulen gelooft in het belang van de bemande ruimtevaart voor de gehele mensheid. Zoals de luchtvaart een eeuw geleden toegankelijk gemaakt werd, zo moet ook nu de ruimtevaart toegankelijk worden, en wel voor iedereen. De motivatie is niet alleen de materiële vooruitgang die de ruimtevaart met zich meebrengt, er is ook de overleving van de mensheid op de lange termijn. En er is ook een spirituele dimensie: het is gewoon de aard van de mens om nieuwsgierig te zijn, grenzen te verleggen en het universum te exploreren.

Dit boek is tegelijk een persoonlijk verhaal waarbij de schrijfster haar streven in de richting van de sterren schetst via de sterrenkunde, een pilotenloopbaan en een astronauten-voorselectie. Ook de moeilijkheden komen in het boek aan bod, maar die wekken vaak de grootste bewondering op, tenminste bij hen die zelf al eens het voorrecht van moeilijkheden hebben mogen smaken.

Het boek schetst uitgebreid welk soort plannen er bestaan voor de volgende twintig jaar, zeg maar de tijd die de meesten van ons hopelijk nog zullen meemaken. Daarin is opgenomen: een terugkeer naar de maan, de bouw van een permanente basis en de eerste bemande vluchten naar Mars. De uitdagingen zijn natuurlijk enorm: logistiek, straling, afwezigheid van zwaartekracht, lichamelijke en geestelijke effecten, conflictbeheersing. Het zou ons moeten dwingen tot intensieve samenwerking. Maar aan het mogelijk gebrek aan samenwerking wordt ook niet voorbijgegaan. Zo is de space race tussen de naties en de vorming van space debris, eventueel met het Kessler syndroom als gevolg, een groeiend probleem.

Algemeen pleit de auteur voor samenwerking met mensen van een zeer uiteenlopende achtergrond (interdisciplinariteit en diversiteit). Tegelijk pleit zij voor hedendaagse managementculturen, met plaats voor kwetsbaarheid, autonomie en vertrouwen. Ik zie de principes weliswaar steeds meer openbaar verdedigd worden, maar de macho-cultuur in de industriële bedrijven blijft taai. Er zijn trouwens heel wat mannen die dat ook niet fijn vinden. Iedereen moet meewerken aan verbetering. Positieve tendensen zijn wel merkbaar.

Dit boek is sterk aanbevolen voor al wie belangstelling heeft voor de bemande ruimtevaart in een maatschappelijke context.

Ik verwijs ook naar mijn blog: Dreamers Who Do en naar de technology blogs op mijn Engelstalige weblog.

Trends in de Ruimtevaart

Op deze internationale dag van de bemande ruimtevaart maak ik een overzicht van de actuele trends in mijn vakgebied. Eén daarvan, de wedijver tussen de naties, kwam drie weken geleden aan bod. Een overzichtsartikel van twee jaar geleden ging over de toepassingen van satellieten in het dagelijkse leven. 

Het artikel van vandaag verscheen op de website van Flanders Space. 

De foto toont de eerste lancering van het ruimteveer Columbia op 12 april 1981, ik werd die dag zestien jaar en volgde de gebeurtenis met grote belangstelling. (De Columbia heeft later, op 1 februari 2003, een fatale re-entry gemaakt, hetgeen geleid heeft tot het einde van het ruimteveerprogramma.) 

Foto van shutterstock.com

De wedijver tussen de naties

Hedendaagse politieke commentatoren hebben we het vaak over het verfoeilijke 19de-eeuwse nationalisme. Tegelijk moeten zij vaststellen dat we in de 21ste eeuw nog niet van dit beestje verlost zijn. Integendeel, hoe meer de leiders van de politieke grootmachten het nationalisme van kleinere staten proberen te onderdrukken, hoe meer die grootmachten zich zelf als bekrompen nationalistische staten beginnen te gedragen. De gevolgen zijn bekend.

Toch is er iets goeds aan de wedijver tussen de naties. Die wedijver is altijd al een grote bron van vooruitgang geweest. In Clearcutting the Earth suggereerde ik dat multinationals een grote bijdrage aan de vooruitgang hebben geleverd. Dat meen ik nog altijd maar de allergrootste sprongen in de vooruitgang overstegen de mogelijkheden van het privé-kapitaal. Ze waren gewoonlijk het resultaat van alle economische krachten in een samenleving tesamen. De wedijver tussen de naties was dan de motor van de vooruitgang.

Tijdens de Koude Oorlog slaagde Rusland erin een mens in de ruimte te sturen en de Verenigde Staten slaagden erin een team op de maan te krijgen. In de nieuwe wedijver tussen de naties heeft de ruimtevaart opnieuw een prominente plaats gekregen, in samenklank met de cyberveiligheid. Hetgeen opnieuw leidt tot grote vooruitgang in de ruimtevaart. Het is niet zeker dat ik het nog meemaak, maar mijn kinderen zullen normaal gezien de eerste mens op Mars zien verschijnen. En laten we hopen dat die eerste mens man of vrouw kan zijn.

Maar ook in die verfoeilijke 19de eeuw heeft de wedijver tussen de naties veel vruchten opgeleverd. De naties hebben koortsachtig gewerkt aan een dicht spoorwegnet waar we sinds the Great Continental Railway Journeys nog steeds gebruik van maken, zonder te beseffen hoeveel zweet en leed die spoorlijnen gekost hebben. In de 18de eeuw heeft de wedijver tussen de naties ons het huidige wegennet opgeleverd. In de 16de eeuw wedijverden de vorsten met gedetailleerde kaarten van hun vorstendommen. In de middeleeuwen overbluften de steden elkaar met kathedralen en belforten. Het zijn allemaal realisaties waarop ons dagelijks leven nog steeds gebouwd is. De wedijver tussen de naties heeft leed én vooruitgang gebracht.

Foto: Cape Canaveral Florida 1986 ©Wim Lahaye

Sustainable Development Goals

De sustainable development goals werden geformuleerd binnen de Verenigde Naties. Ze herinneren ons aan het feit dat we verantwoordelijk zijn voor het beheer van onze aarde. Het zijn doelstellingen waarnaar we kunnen streven in ons werk en in ons ganse dagelijkse leven. Wij zijn allemaal nog opgevoed met het idee dat het werk nodig is om een salaris te verdienen en om onze schulden met betrekking tot onze woning af te betalen. Voor het bedrijf was onze werkzaamheid vooral nodig om winst te maken. SDS’s leken vroeger een interessedomein van een vrolijk gezelschap met geitenwollen sokken.

Voor de aankomende generaties is dit totaal anders. Zij beseffen dat de SDG’s zo belangrijk zijn dat als ze niet gerealiseerd worden het weldra nog weinig zin heeft om te proberen je schulden af te lossen. SDG’s zijn dan geen extraatje meer maar bittere noodzaak. Tegelijk is het ook een goede zaak want ons werk krijgt een ruimere betekenis dan zakencijfers alleen. Grotere ondernemingen vestigen in hun rapporten vaak aandacht op SDG’s. In het begin leek dat wel op window dressing maar wellicht heeft het toch een positief effect gehad op het algemeen bewustzijn. Die grotere ondernemingen realiseren zich ook meer en meer dat de SDG’s belangrijk zijn voor de retentie van talentvolle jongeren binnen de onderneming.

Wie met technologie, in mijn geval met ruimtevaart, bezig is komt automatisch in aanraking met de SDG’s. Het komt er dan op aan die SDG’s niet te zien als een dwangmatig raamwerk maar ze te internaliseren als een heilig doel. Op lange termijn zullen de SDG’s ook de gezondheid van onze economie verbeteren. Wees een goede rentmeester van al je gaven.

Ik verwijs ook naar mijn blogs rond duurzaamheid en naar the Why of Technology.

Foto: Mijnsite Houthalen-Helchteren 2022 ©Wim Lahaye

Ode aan het Vakmanschap

Kennis is zilver, maar kunde is goud. In de Middeleeuwen bracht het ambacht grote weelde met zich mee. In onze huidige economie is dat nog altijd zo. Werkgevers zoeken zich te pletter naar medewerkers met vakmanschap. Vakmanschap is ook mooi. Gute Technik ist immer schön.

Vakmanschap is waardevol omdat het talent, tijd, geduld en discipline vergt om het te verkrijgen. Dat zorgt precies voor de zeldzaamheid van vakmanschap: er is vandaag nog te weinig tijd en geduld om vakmanschap te laten rijpen. Door het tekort aan mankracht moeten jongeren vandaag onmiddellijk vakmanschap tonen en zo raken ze snel ontmoedigd. Met negatieve belastingen zou je de knelpuntberoepen kunnen herwaarderen.

Ik verwijs naar mijn blogs: Ode aan de Arbeid en Bij de fietsenmaker.

Foto: shutterstock.com

Wetenschap als Roeping

Dit boek van prof. Geert Vanpaemel vertelt het verhaal van 200 jaar Faculteit Wetenschappen aan onze KU Leuven. De titel is goed gekozen. Een roeping is in het hedendaagse wereldbeeld vaak een interne passie of een bijzondere gedrevenheid. "Gedreven door nieuwsgierigheid" is vandaag de leuze. In een uitgesproken traditioneel katholiek denkkader was roeping vaak een goddelijke zending, een opdracht om een blijde boodschap te verkondigen zoals een priester of een missionaris. En er zijn zeker professoren geweest die de ontwikkeling en het onderricht van hun wetenschap als zo’n goddelijke zending beleefd hebben. Maar uiteindelijk gaat het over dezelfde gedrevenheid in een veranderde Weltanschauung . Het viel me op dat die gedrevenheid altijd zeer groot geweest is.

Wat een faculteit wetenschappen aan een katholieke universiteit boeiend maakt is de spanning tussen geloof en rede. De professoren bleken toch meestal bij de les van de wetenschap zelf te blijven. Als er dan toch druk kwam iets over geloof te concluderen, dan kwam die druk toch meestal van buiten de faculteit. Zeer interessant was de strijd van professor Henri de Dorlodot tegen aartsbisschop Mercier en de paus inzake de evolutieleer van Darwin. Deze David-tegen-Goliath strijd had iets weg van de historische strijd van Galilei tegen het pauselijk gezag.

Interessant is ook de wordingsgeschiedenis van de “speciale scholen voor ingenieurs”. Dat die er in Leuven zouden komen was aanvankelijk niet evident. Een citaat uit het boek dat de tijdgeest weergeeft: “In Luik en Gent kwamen de toekomstige ingenieurs gemakkelijk in aanraking met het oprukkende materialisme. De Leuvense ingenieurs zouden als apostelen in het industriële landschap nuttig werk kunnen leveren.” Dit laatste vreemde zinnetje zegt ook iets over mijn wortels en mijn roeping. Mijn grootvader zaliger Armand Van Hoof was mijningenieur, maar werd hoogleraar sterrenkunde aan de faculteit Wetenschappen. In zijn laatste levensdagen koesterde hij een nostalgie naar het industriële landschap van zijn jeugd, een landschap dat hij slechts indirect, vanuit het ‘verre’ Leuven, heeft kunnen dienen door les te geven aan toekomstige ingenieurs. (Mijn novelle de Terugkeer van een Legende speelt zich af in dit industriële landschap.) Hij overleed op 7 februari 1989, vandaag precies 32 jaar geleden.

Ik verwijs ook naar Het Licht van de universiteit en naar de Lessen voor de 21^ste eeuw.

De Bell Telephone Manufacturing Company

De Bell Telephone Manufacturing Company, beter bekend als “den Bell”, was een begrip in Antwerpen en daarbuiten. Meer dan een eeuw lang werden er telefoons en telefoon-centrales gebouwd, maar ook radios, televisies, postsorteermachines en allerlei soorten telecommunicatie-apparatuur. Zelf werkte ik van 1990 tot 1999 bij 'Alcatel Bell' in de ruimtevaart-afdeling, die nu in Hoboken verder leeft onder de naam Antwerp Space en in Berchem, onder de naam Celestia Antwerp. Onlangs las ik een herdenkingsboek over "den Bell" in de jaren 1882 – 1982.

Het bedrijf was merkwaardig omdat er zoveel hoog-technologische bedrijvigheid was, en wel in volle stad. Het gebouw met driehoekig grondplan achter de grote toren op het Francis Wellesplein was de dagelijkse werkplaats van duizenden ingenieurs, tekenaars, typisten, soldeerders, enz… In 1972 werkten er volgens het boek bijna vijftienduizend mensen, weliswaar in combinatie met meerdere nevenvestigingen in o.a. Hoboken, Kontich, Gent en Geel.

Maar zoals overal werd productie meer en meer geautomatiseerd en verhuisd naar het buitenland. Onderzoek en ontwikkeling bleven een belangrijke tewerkstelling maar na verloop van tijd moest ook die verdwijnen. Toen ik zelf begon in 1990, werkten er nog een drieduizend mensen. Toen ik wegging in 1999, nog 1800. Enkele jaren later werden de gebouwen aan het Francis Wellesplein en de Boudewijnsstraat overgelaten aan de Antwerpse stadsadministratie. Enkele honderden mensen hebben nu nog een andere werkplek in de buurt van het Centraal Station.

Het bedrijf had een eigen werksfeer door de mix van jonge ambitieuze academici en plezante Antwerpse sinjoren. Stress en straffe moppen wisselden elkaar af in de strijd om het dagelijkse bestaan. Het Antwerps was nogal eens de voertaal. Merkwaardig is ook hoe snel het commercieel belang van telefonie duidelijk werd na de uitvinding door de Schot Alexander Graham Bell. Ik vond in het gedenkboek deze prachtige foto van Francis Welles, de stichter van den Bell in Antwerpen. (Ik kende zijn naam alleen van het plein voor de toren.)

Sic transit gloria mundi.