Wetenschap

Dit boek van professor Sylvia Wenmackers handelt over wetenschapsfilosofie en schetst de positie van wetenschap in onze hedendaagse maatschappij. De ironie van deze tijd is dat wetenschap in vraag gesteld wordt op een ogenblik dat ze grote successen boekt, diep doordringt in ons dagelijks leven en dankzij de democratisering van het onderwijs veel wetenschappers voortbrengt. Anderzijds beleven we nu een politieke polarisatie waardoor ook wetenschapsbeoefenaars onder vuur liggen, vaak vanuit een afkeer van ongemakkelijke waarheden. In principe kan wetenschap floreren door het stellen van kritische vragen, maar het is natuurlijk niet de bedoeling dat intellectueel oneerlijke insinuaties gebruikt worden om de wetenschapsbeoefenaars aan banden te leggen.

De auteur wijst o.a. op het Duhem-Quine probleem. Eenvoudig gezegd blijkt elke wetenschappelijke hypothese gebouwd te zijn op een netwerk van onderliggende hypotheses die in principe ook op elk moment onderuitgehaald kunnen worden door falsificatie. Het blijkt verder dat wetenschap een onderdeel is van onze cultuur en dat wetenschapsbeoefening evolueert met cultuur en tijd. Toch is het mogelijk een soort gemene deler te herkennen in alle vormen van wetenschapsbeoefening over de tijd heen: (1) Het gaat over een “zoniet onbevooroordeeld, dan toch eerlijk” zoeken naar patronen in allerhande natuurlijke verschijnselen. (2) Er bestaat een openheid voor erkenning van gemaakte fouten in observaties, verwerking van gegevens of formulering van hypotheses. In de wetenschap staat de deur naar het ongelijk van de beoefenaar altijd op een kier. De vaststellingen staan steeds boven de ego’s van de wetenschapsbeoefenaars.

Grote wetenschappers bleken vaak in staat eigen ongelijk te bekennen. Het blijkt in deze tijd belangrijk te zijn de doelen en de waarden van wetenschappelijke projecten goed te schetsen aan de belanghebbenden, waaronder het brede publiek. Maar tegen het Dunning Kruger effect is voorlopig geen kruid gewassen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs De ivoren toren van de academici en The Chasm between Academics and Populists.

Wat betreft wetenschapsgeschiedenis en wetenschapsfilosofie zijn de boeken Wetenschap als Roeping en Verdwaald in de Werkelijkheid ook zeer lezenswaard.

De blokhut met het hoefijzer

Er bestaat een anekdote over Niels Bohr dat hij een collega* ontving in zijn blokhut aan de Deense kust. De collega bezoeker merkte op dat Niels Bohr een hoefijzer aangebracht had in de blokhut als talisman – geluksbrenger. Hij vroeg aan Bohr of die zelf als geleerde wel kon geloven dat zijn hoefijzer geluk kon brengen. Niels Bohr zou daarop geantwoord hebben: “Ik geloof het niet, maar ze vertellen me dat het geluk brengt, zelfs als je het niet gelooft”.

Deze anekdote zegt veel over wat geloof is. Geloof is geen wetenschappelijke zekerheid, geen perfecte controle. Geloof is eerder een nederige houding van overgave. Het is erkennen dat anderen meer zouden kunnen weten over het thema, iets wat ons in deze tijd niet zo goed ligt. Het is alle zekerheid loslaten, de waarheid open laten en in vertrouwen op anderen open staan voor het mogelijk positieve effect van je geloofspraktijk.

Dat betekent niet dat we alles kunnen geloven. Er moet minstens vertrouwen zijn dat ons geloof en onze geloofspraktijk goed en gezond voor ons zijn. En dat vertrouwen kan alleen groeien met de hulp van liefdevolle medemensen die in datzelfde geloof zijn opgegroeid. Er moet ook respect zijn voor het geloof van anderen.

Ik verwijs naar mijn blog Groter dan mijn geloof en naar Belief Creates the Actual Fact.

(*) Wellicht niet Albert Einstein. De frequente wetenschappelijke dialogen tussen beiden hebben Einstein als bezoeker gesuggereerd, maar dat is dus een apocrief (=‘broodje aap’) verhaal.

Afbeelding van Andrea Schmidt via Pixabay

Marta en Maria

Het verhaal van Marta en Maria raakt aan een oervraag in ons mens-zijn. Ter herinnering: Jezus gaat op bezoek bij twee zussen die Marta en Maria heten. Marta is druk in de weer en Maria luistert naar Jezus. Als Marta vraagt dat Jezus Maria aan het werk zou zetten om te helpen bij een goede ontvangst, krijgt Marta te horen dat Maria ‘het beste deel’ gekozen heeft, namelijk het luisteren naar het woord van Jezus.

Het verhaal past goed in de sfeer van gastvrijheid die zo vaak bij Lucas opduikt. Echte gastvrijheid gaat niet alleen over eten en drinken, maar ook over aandacht en interactie.

Maar er is meer. Wie Jezus kent of denkt te kennen, heeft een donkerbruin vermoeden dat Marta ongelijk krijgt omdat zij het is die met de beschuldigende vinger wijst. Het vermoeden is dat Maria eveneens een terechtwijzing zou ontvangen hebben als zij haar beklag over Marta gedaan zou hebben, en dat had best kunnen gebeuren, want Marta schenkt onvoldoende aandacht aan wat Jezus te vertellen heeft.

Is dit weer een ongerijmdheid van het christendom? Het is een permanente spanning in ons mens-zijn. Ora et labora, bid en werk. Contemplatie en actie. Overleggen en werken. Aandacht en zorg. De ene voelt zich al meer geroepen tot actie dan de andere. Maar we moeten zeker in deze tijd van hyperactiviteit voldoende respect opbrengen voor het contemplatieve. De vakantietijd nodigt ons daartoe uit. Maar de bedoeling van dergelijke verhalen is niet zozeer dat we de logica van Jezus doorgronden, als we dat al zouden kunnen, maar eerder dat we zoals Marta en Maria houden van zijn liefdevolle aanwezigheid.

Ik verwijs ook naar mijn blog Ode to Industry, waarin ik al opmerkte dat de Bijbel niet erg aanmoedigend is voor harde werkers, zoals ook Marta heeft mogen ondervinden.

Afbeelding: Ian Christiaen Hansche, Marta en Maria, plafondstukwerk in de refter van de abdij van Park, Heverlee foto van 2021©Wim Lahaye

Vrijheid geven en vrijheid nemen

In de lessen voor de 21e eeuw leerden we dit jaar over innovatiemanagement het volgende: je behaalt de beste resultaten met gesubsidieerde innovatie als je de actoren op het terrein, in dit geval de academici, de volledige vrijheid laat om de thema's van de innovatie te bepalen. De onderzoekers zijn zich voldoende bewust van hun maatschappelijke rol. Ze zijn zelf perfect in staat om goede thema's te selecteren die zowel maatschappelijk relevant als technologisch uitdagend en haalbaar zijn.

Je moet dus vrijheid kunnen geven maar je moet ook vrijheid kunnen nemen. In het geval van innovatiemanagement betekent dat dat de onderzoekers ook de vrijheid moeten nemen om nieuwe thema's te definiëren en uit te werken. Het vergt vertrouwen tussen vrijheid-gever en vrijheid-nemer.

We hebben soms meer vrijheid dan we denken. We zijn het zo gewend om voor centen gezegd te krijgen wat we moeten doen dat we onvoldoende beseffen dat we een heel eigen weg zouden kunnen gaan. De universiteit van Harvard gaf het goede voorbeeld door de eigen academische vrijheid te verkiezen boven elke politieke bemoeienis. Het is niet zo dat dergelijke keuze geen consequenties met zich meebrengt, maar wie denkt op langere termijn, verkiest gewoonlijk de vrijheid en krijgt -op lange termijn- gelijk.

Het doet allemaal een beetje denken aan het lijdensverhaal volgens Johannes waar Jezus Christus tegenover Pontius Pilatus staat. Pilatus vraagt Hem: “Weet Ge dan niet dat ik de macht heb om U vrij te spreken, maar ook de macht heb om U te kruisigen?”. Maar Jezus neemt zijn vrijheid en verklaart dat Pilatus volstrekt geen enkele macht over Hem zou kunnen uitoefenen als die macht hem niet van hogerhand gegeven zou zijn. Hij tart het gezag en neemt de vrijheid om koning te zijn. Hij is het nog altijd.

Paus Franciscus I werd gisteren opgenomen in het huis van de Vader, zoals ze dat in het Vaticaan zo mooi kunnen zeggen. Hij heeft in zijn pontificaat ook heel wat vrijheid genomen, bijvoorbeeld door de synodale weg te proberen gaan. Het kan ons iets leren. Als we vrijheid krijgen, is het belangrijk dat we ze ook nemen en uitoefenen, anders is het spoedig voorbij met de vrijheid. Laten we dus zoveel mogelijk gebruik maken van onze vrijheid opdat ze zou kunnen blijven bestaan.

Ik verwijs ook naar mijn blog: Vrijheid en bevrijding.

Image by liliy2025 from Pixabay

Het geweten een bron van geluk

Ik had een grootoom in Hoboken en die bracht me de volgende levenswijsheid bij: het christelijk geweten is een bron van geluk. Hij zei christelijk om te duiden over welk geweten het ging. Wat hij bedoelde is: als je leeft volgens je christelijke deugden dan brengt dat jou een vorm van geluk. Je kan natuurlijk ook een eigen set van deugden bepalen die voor jou de basis van je geweten vormen.

Ook Thomas a Kempis gelooft in het belang van het geweten. Hij schrijft: “Een goed leven verkwikt de geest, en een zuiver geweten geeft een groot vertrouwen op God”. In het hedendaags seculier denken zouden we “God” waarschijnlijk vervangen door “onze lotsbestemming”. Vertrouwen op God is dan zoveel als vertrouwen dat alles goed komt, hetgeen een zekere vorm van geluk is. We moeten in ons leven niet rechtstreeks streven naar het geluk, maar we moeten wel streven naar een deugdzaam leven. Een deugdzaam leven geeft een zekere voldoening als je de oppervlakkige succesverhalen van de wereld minder belangrijk vindt dan je eigen rechtschapenheid. Jouw geluk kan dan eventueel een prettig gevolg van die voldoening zijn.

Deugd en geweten zijn weliswaar belangrijk in het christendom maar het zijn geen christelijke monopolies. Seneca streefde als stoïcijn zeker ook naar de deugd, en wellicht met een zekere voldoening maar of het voor hem uiteindelijk een bron van geluk was, zou hij waarschijnlijk niet erg belangrijk gevonden hebben.

De Ongelijkheid van Confucius zet ons misschien op weg. Het streven naar integriteit is het belangrijkst want integriteit is belangrijker dan competentie en competentie is belangrijker dan succes. Integriteit staat ver boven succes. Nu weet ik niet zeker of Confucius van mening is dat je daar per se gelukkiger van wordt, maar het geeft je toch een doel waar je dan eventueel een zekere voldoening uit kan halen; ik laat het over aan Confuciuskenners om dat te preciseren. Confucius geeft in elk geval aan wat belangrijk is in het leven.

Ik verwijs ook naar mijn Engelstalige blog virtues and virtutes.

Image by Kohji Asakawa from Pixabay

Let thy hand be strengthened

Het is een raad die aan koningen gegeven wordt bij hun kroning. Händel zette het advies op muziek voor George II van Engeland. De profeet Sefanja vraagt het ook aan Sion: "Laat uw handen niet verslappen". Het advies gaat dus een beetje in beide richtingen: een volk kan het aan zijn heerser vragen en een heerser kan het aan zijn volk vragen. Zo ook in de Sixtijnse kapel: Adam vraagt God om met krachtige hand te regeren en God geeft Adam krachten in handen om zijn werk als mens te kunnen doen.

Dunameis of δυναμεις betekent 'krachten', 'vermogens' of 'machtige werken' in het Oudgrieks. Misschien herken je de woorden dynamisch en dynamiek. Het is duidelijk dat er krachten in de natuur bestaan en dat er een wetenschappelijke definitie bestaat. Maar het woord dunameis heeft ook een oude, spirituele betekenis, een betekenis die ik me nog heel goed herinner van de godsdienstlessen van ‘pater directeur’ van het Sint-Albertuscollege. De dunameis werden verondersteld de onderliggende aandrijvers te zijn van de lange geschiedenis van de verlossing van de mensheid, zoals beschreven in de Bijbel. Zij waren de goede krachten die de mensheid bewogen. Met inbegrip van alle wonderbaarlijke werken waren zij tegelijk een gave van God.

Het is nog steeds zinvol om vandaag de dag na te denken over de betekenis van dunameis. Alles wat we als levend wezen maken en doen, wordt op de een of andere manier gedreven door ons verlangen naar een beter leven. De oorsprong van elke dynamiek is altijd ons lijden, we zijn niet tevreden met een status quo en willen de dingen zien veranderen. Het verlaten van je 'comfortzone' wordt soms aanbevolen, maar ik vraag me af wat deze comfortzone is, en of ik ooit in een comfortzone zal wonen.

Het 'leven' houdt een streven in naar een verlossing. De Bijbelse betekenis van dunameis lijkt overeen te komen met de krachten die alle levende wezens in deze wereld bewegen. Religies zijn slechts oude manieren om aan de menselijke conditie en aan de menselijke dunameis in ons uitdrukking te geven. Onze samenleving moet dit begrijpen en ze moet deze uitingen hun gerechte plaats in de samenleving geven. We hebben de neiging om te zeggen dat we niet in wonderen geloven, maar we kunnen nog steeds ontzag hebben voor de dunameis die we in ons en om ons heen waarnemen.

May the dunameis be with you! And let thy hand be strengthened!

Afbeelding: Michelangelo, God schept de mens, plafond van de sixtijnse kapel. Dit is een vrije licentie, zoals in de definitie van Vrije Culturele Werken.

La confiance en soi

Dit boek van filosoof Charles Pépin handelt over een aspect van het leven dat belangrijker is dan ooit: het zelfvertrouwen. Natuurlijk was zelfvertrouwen vroeger ook van belang maar teveel zelfvertrouwen kon je ook je kop kosten. Dat lijkt niet langer het geval. Het is soms zonde van de zendtijd die de talrijke hedendaagse narren krijgen.

Charles Pépin publiceerde eerder ‘Les vertus de l’échec’ , een boek waarvan de inhoud nogal goed overeenkomt met het potentieel van een mislukking.

De filosoof Pépin stelt nogal interessante vragen: waar komt zelfvertrouwen vandaan, of anders gezegd: hoe bouwen ogenschijnlijk zelfverzekerde mensen hun zelfvertrouwen op? Hij argumenteert dat zelfvertrouwen niet zomaar uit zichzelf ontstaat. Er is vaak een vertrouwen van een bemoedigend persoon mee gemoeid. Daarnaast speelt bewondering soms een rol. Kunnen wij nog echt iemand bewonderen, niet om die persoon blind te imiteren maar om geïnspireerd te raken? Met zelfvertrouwen is meestal ook actie gemoeid, refererend naar de tienduizend uur oefening van Malcom Gladwell die we eerder bespraken in verband met geduld. En er is tenslotte ook een mystiek loslaten vereist. Je kan zelfvertrouwen niet afdwingen.

De meest bruikbare raad die de auteur geeft is deze: voor een goed zelfvertrouwen, vergelijk jezelf niet met anderen, maar vergelijk jezelf met jezelf: met waar je stond voor je je laatste stukje weg aflegde. Het is de persoonlijke vooruitgang die zelfvertrouwen schept.

De auteur is overtuigd dat de filosofie jongeren kan helpen door hen aan de hand van vragen te confronteren met de menselijke conditie waarin onzekerheid nu eenmaal essentieel is. "Avoir confiance en soi, ce n’est pas être sûr de soi. C’est trouver le courage d’affronter l’incertain au lieu de le fuir."

Ik verwijs ook naar mijn blog Troost voor perfectionisten.

In dit tranendal

Zullen onze nakomelingen van ons denken dat we gelukkig waren? Wat denken wij van onze voorvaderen? Dankzij het principe van Montesquieu hebben we de neiging te denken dat het allemaal wel meeviel. Maar het viel absoluut niet mee: het leven van onze voorvaderen was onnoemelijk hard. Er was kindersterfte, ziekte, honger, oorlog en onzekerheid. Er waren geen aspirientjes, in het beste geval kreeg je bloedzuigers op je vel. In de middeleeuwen was geluk een voorrecht voor het hiernamaals, als je tenminste godvruchtig geleefd had. Het geluk in het dagelijks leven was niet meer dan een zeldzame grote karper die je gevangen had, een leger dat niet bij jou was doorgetrokken. Misschien had je de pest overleefd of kon je meevieren met de jaarlijkse kermis rond het dorpsplein? Voor het overige was het leven een tranendal.

Het tranendal als metafoor komt mogelijk uit de psalmen van de Bijbel. Het kan verwijzen naar de valleien van het Tweestromenland Babylonië, waar de joden ‘zuchtend en wenend’ hun ballingschap uitzaten, gestraft als zij waren door hun zonden. Het tranendal is dan eigenlijk de menselijke conditie waarin de mens moet leven als gevolg van de erfzonde, de zonde van “de kinderen van Eva”, die wij allemaal zijn. Zoals veel godsdienstige tradities verhaalt het boek Genesis hoe de menselijke conditie in de wereld gekomen is. “Zwoegend zal je van de aarde eten. Distels en dorens zal hij voortbrengen.” De middeleeuwse mens zag zich gedwongen een ondermaans bestaan op zich te nemen omwille van zijn zondigheid, weliswaar met hoop op beterschap in het hiernamaals.

Het is in die context dat Herman de Lamme – ‘Hermannus Contractus’ in de 11^de eeuw zijn Salve Regina publiceert, misschien wel het meest aangrijpende stuk gregoriaans. Herman de Lamme was een zeer getalenteerde monnik uit Reichenau aan de Bodensee. Het Salve Regina ademt de menselijke conditie. De zangers verzuchten naar Maria, ‘onze hoop’, en zij doen dat als ‘ballingen, kinderen van Eva, in dit tranendal’ – “in hac lacrimarum valle”.

Het is niet omdat er veel veranderd is sinds de middeleeuwen, dat onze menselijke conditie veranderd is. We huilen om andere dingen. Ook de hedendaagse mens voelt zich geregeld in een tranendal en kan zich getroost weten door dit prachtige lied.

Ik verwijs ook naar mijn blog ‘The Thin Grey Line between the Feasible and the Unfeasible’ en ‘Stella Maris’.

Foto: kerk van Saint-Valéry-sur-Somme 2023 ©Wim Lahaye

Every saint has a past, every sinner a future

Ik had een grootoom in Hoboken en die bracht me de volgende levenswijsheid bij: je kan een mens pas beoordelen als die overleden is. Nu is het misschien het best om helemaal niet te oordelen maar deze wijsheid wijst op nog iets anders.

Zolang een mens leeft, weet je niet wat die zal doen in de toekomst. Ook diens verleden is je maar gedeeltelijk bekend. De meest aardige persoon heeft misschien een onaardig verleden. De meest onaardige persoon kan nog veranderen in de goede richting. In bedrijfsmanagement wordt heden ten dage aanbevolen om medewerkers niet als goed of slecht te beoordelen, maar om te beschrijven hoe hun collega’s bepaalde gedragingen ervaren. ‘Klasseer’ mensen niet. Zeg niet hoe iemand is, maar hoe die zijn/haar gedrag kan veranderen.

Het lijkt wel dat de wereld niet maalt om morele goedheid, alleen om succes. Maar zelfs inzake succes is het verstandig niet te snel te oordelen, en te beseffen dat alles zeer snel kan veranderen. Ook inzake succes worden de bloemen uitgedeeld aan de finish.

De Kerk verklaart niemand heilig tijdens diens leven. De heiligverklaring wijst doorgaans niet op een afwezigheid van zondigheid in iemands leven, integendeel, maar op het globale streven en de globale betekenis van iemands leven tot op de dag van vandaag. 'Heilige' en 'zondaar' zijn geen antoniemen. Vele heiligen waren notoire zondaars, maar zij stierven doorgaans niet in hun zonden. Omgekeerd mag je een zondaar die nog in leven is nooit opgeven. Hij/zij kan tot op de laatste dag van zijn/haar leven tot bekering komen. Dismas, de ‘goede moordenaar’ die aan de rechterhand van Jezus gekruisigd werd, weet zijn ‘leven te redden’ met enkele goede woorden in zijn laatste uren. Het is vaak de dood, de eindstreep van het leven, die het 'laatste oordeel’ over iemands leven velt, maar wij mensen zijn nooit in staat dat oordeel uit te spreken.

Eenvoudiger gezegd, vergeving, bekering en verzoening zijn altijd mogelijk, tot op de laatste seconde van je leven. Er is dus altijd hoop. Het is een van de hoekstenen van het christendom.

Foto: poort van de dom van Sankt Pölten, Oostenrijk 2023 ©Wim Lahaye

Een geloof van ongerijmdheden

Op dit feest van Pasen kan één bewering niet worden ontkend. Het christendom is een geloof van paradoxen en absurditeiten. Ik beweer niet dat andere religies geen paradoxen en absurditeiten hebben, integendeel. Maar Jezus is werkelijk een persoon die de ongerijmdheden leek te belichamen, soms tot in het absurde. Ik geef hieronder enkele voorbeelden.

1. Hij is dood, maar is weer levend
2. Wat verborgen bleef voor verstandigen, wordt aan kinderen geopenbaard
3. De laatsten zullen de eersten zijn
4. “Hij die heeft, hem zal nog gegeven worden, en zelfs in overvloed, maar wie niets heeft, hem zal nog ontnomen worden, zelfs wat hij nog bezit.” Zie het Matteuseffect
5. Zalig de zachtmoedigen, want zij zullen het land bezitten
6. Zalig die niet zien, maar toch geloofd hebben
7. Wie zich verheft, zal vernederd worden en wie zich vernedert, zal verheven worden
8. Wie zijn leven verliest om mijnentwil, zal het redden
9. Blinden zien en doven horen
10. De steen die de bouwlieden afgekeurd hebben, is juist de hoeksteen geworden

Veel lezingen beginnen met iets voor de hand liggend, bijvoorbeeld: "Deze persoon is een zondaar". Na Jezus' tussenkomst, soms door middel van een metafoor of een gelijkenis, blijkt het voor de hand liggende niet zo voor de hand liggend te zijn en het tegendeel van het voor de hand liggende toch dichter bij de waarheid te liggen. Dit patroon komt veel voor in de evangeliën. Nu zou je kunnen beweren dat wijsheid vaak zo is. Confucius, Socrates en Seneca waren ook niet slecht in paradoxen. Dat is waarschijnlijk waar, maar het feit dat Jezus de moed heeft om tot de laatste momenten van zijn leven aan zijn paradoxen vast te houden, heeft waarschijnlijk een rol gespeeld in de 2000-jarige populariteit van zijn boodschappen.

Dit wil niet zeggen dat het christendom alleen gaat over wijsheid, paradoxen en absurditeiten, en de daarmee samenhangende populariteit van de boodschap. Het christendom is niet bedoeld voor een kleine stam intellectuelen die geloven dat ze de scherpzinnige subtiliteiten begrijpen. De kern van de zaak gaat veel dieper. Het gaat om de bescheidenheid waarmee Jezus geloof, hoop en liefde bracht. We moeten Pasen niet vieren omdat we zijn wijsheden leuk vinden. We vieren Pasen omdat deze controversiële persoonlijkheid nog steeds bij ons is en omdat we zoveel van Hem houden.

Afbeelding van Pexels via Pixabay

Vrijheid en Bevrijding

Vrijheid is een moeilijk begrip. Vrijheid is een set van voorwaarden die ons toelaten onze wil te doen. Maar wat is onze wil? Onze wil is datgene wat we zouden willen doen of realiseren als we in alle vrijheid zouden kunnen handelen. De definitie van vrijheid roept de definitie van wil in en de definitie van wil roept de definitie van vrijheid in. We stoten dus op een recursieve definitie, een definitie die zichzelf oproept. In onze blog over de tijd bleek dat ook het geval. De definitie van tijd riep de definitie van regelmatige verandering in en 'regelmatige verandering' riep dan weer de definitie van tijd in.

De Orde van den Prince wijdde een heel nummer van het tijdschrift Noord & Zuid aan de vrijheid. Bij de definitie van vrijheid zie je vaak dat er een onderscheid moet gemaakt worden tussen datgene wat onze wil voorafgaat (intern) en datgene wat na de wil komt, zeg maar de afstand tussen wil en daad, die soms door externe factoren beperkt wordt. Over wat na onze wil komt, kunnen we kort zijn. Vrijheid ontstaat daar waar er geen externe vrijheidsberoving is. We hebben de volgende vrijheden nodig: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van identiteit, van taal, van godsdienst, van bewegen in de maatschappij. Wie begaan is met die vrijheden, moet ze vooral veel gebruiken!

Wat voor onze wil komt, zeg maar onze dromengenerator, dat ligt iets moeilijker en ik ben er zelfs nog niet uit of dat nu zo belangrijk is voor onze vrijheid. In Ziel en Lichaam zagen we al dat de hedendaagse wetenschap de ziel nogal miskent als een nuttig concept in haar bedrijvigheid. Wetenschappers tonen zich vandaag nogal pessimistisch over die vrije wil of tenminste over een vrije weg om te bepalen wat wij willen. Die is volgens hen gedetermineerd door biochemische reacties in onze hersenen. Die Gedanken sind nicht frei. Ik noem dat een calvinistische doctrine, gepredetermineerd door onze tijdsgeest. Alsof biochemische reacties ook niet de resultante konden zijn van een hogere gedachte in plaats van altijd de generator van die hogere gedachte te moeten zijn. Wetenschappers lijken hier een abstractieniveau te laag te denken. Het kan wel waar zijn dat die hogere gedachten slechts justificaties zijn van handelingen die wij uitvoeren vanuit voor ons verborgen beweegredenen. Maar misschien is onze tijdsgeest net te negatief over die beweegredenen. Natuurlijk dienen die beweegredenen onze overleving. Maar is dat alles en kunnen ze ook niet edel en vrij zijn? En is onze overleving ook geen edel doel? Ik zie niet in waarom ethische beweegredenen onze wil niet mee zouden sturen. Alles wijst erop dat dat wel zo is. Ik zie uiteindelijk niet goed in waarom de werking van ons brein hier onze vrijheid beperkt.

Van de interne en de externe vrijheidsrovers is er wel eentje bijzonder lastig: het menselijk opzicht. Het lijkt een externe vrijheidsrover maar het is geïnternaliseerd door onze opvoeding. Het menselijk opzicht creëert soms twijfel of conflict in onze wil. Bevrijding is wegneming of verlossing van wat ons onvrij maakt. De bevrijding van het menselijk opzicht kan ons dus zeer gelukkig maken. Deze bevrijding vergt tegelijk een inspanning en een genade.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Vrijheid binnen de perken waar we de permissiviteit en de regelneverij als grote vrijheidsrovers op de korrel namen. Verder ook Christus, koning van de vrijheid..

Foto: NYC 2015 ©Wim Lahaye

Let them be wrong about you

We vinden het misschien wel verstandig om anderen niet te veroordelen; maar dit bevrijdt ons niet onmiddellijk van de angst om door anderen te worden beoordeeld. Het verhaal van Hans Christian Andersen over het lelijke eendje herinnert ons aan het feit dat we kunnen worden uitgesloten, simpelweg op basis van het feit dat we anders zijn. Anders zijn maakt ons kwetsbaar en kwetsbaarheid kan eindigen met kwetsuur. Uiteindelijk worden we onze kwetsuren. De angst om in de toekomst gekwetst te worden kan een verlammend effect op ons hebben, zelfs in die mate dat we een eindoordeel over ons vellen dat nog erger is dan dat van onze medemens. (Bovendien bent u van alle angstaanjagende rechters waarschijnlijk de allerergste voor uzelf.)

In de sociale media ontdekken we dat onze medemensen het vaak bij het verkeerde eind hebben over veel dingen: of het nu gaat om verkiezingen, klimaat of de betekenis van woke. Zelfs in academische kringen zijn de redeneringen van onze medemensen verre van rechtlijnig. De best opgeleide mensen kunnen eindigen met totaal tegenovergestelde meningen, afhankelijk van hoe hun jeugdtrauma's hen naar de wereld hebben laten kijken. We kunnen dit ten zeerste betreuren, maar over het algemeen hebben we geen andere optie dan ermee te leven. Als onze medemensen het zo vaak bij het verkeerde eind hebben over zoveel dingen, waarom zouden ze het dan niet bij het verkeerde eind kunnen hebben over ons?  We doen ons best in de hoop dat de mensheid een mooi trackrecord over ons bijhoudt. Helaas, ons trackrecord laat de mensheid koud.

Over het algemeen vernietigen roddels, onbegrip en domheid onze reputatie in onze beperkte sociale habitat.  Het helpt niet om perfect te zijn: probeer dit niet eens! Daarom, aanvaard het, stop met tobben en sta toe dat je medemensen fout of onvolledig over jou zijn. Je verliest zelden iets door dat te laten gebeuren. De mensen verkondigen zoveel oppervlakkigheden en ze zouden de bal sowieso mis geslagen hebben als het over jou ging! Het happy end is niet dat je een zwaan wordt, maar je voelt je er misschien wel een! Je wint een enorme vrijheid: de vrijheid om te zijn en te doen wat je wil. Je zal je niet langer laten verlammen. Dit kan een heel bevrijdende gedachte zijn.

Zoals ik al schreef in Lof der Zotheid, het besef dat je een clown bent, kan je plankenkoorts helpen verminderen.

Deze blog bestaat ook in het Engels en dat betekent dat ik hem belangrijk vind.

Picture: from the book Andersens Sprookjesschat, Zuid-Nederlandse Uitgeverij – Antwerpen/Amsterdam 1966

Deus Absconditus

De Leuvense lessen voor de 21e eeuw van dit jaar droegen als titel “Denken over onze oorsprong”. Een eerste zeer interessant artikel van Thomas Hertog handelde over de oorsprong van de tijd. Daarbij was natuurlijk veel aandacht voor het werk van Georges Lemaître. In het artikel besteedde de auteur niet alleen aandacht aan de zuivere wetenschap, maar ook aan onze 'traditie' in verband met onze oorsprong. Ik wil hier graag verder over mijmeren in twee opeenvolgende blogs.

In deze eerste blog wil ik graag onze godsdienstige traditie met betrekking tot onze oorsprong op de korrel nemen. In de blog van volgende week "Star Stuff Contemplating the Stars" wil ik de oorsprong van onze tijd en ons universum bekijken zoals die vandaag vanuit een wetenschappelijke en humanistische hoek belicht worden. Zoals de goede traditie aan de faculteit wetenschappen het wil, houden we godsdienst en wetenschap gescheiden.

Denken over de oorsprong van het universum is trouwens een hachelijke onderneming, want je zou je buiten het universum moeten kunnen plaatsen om dat te doen en dat is een contradictie. Veronderstel dat je een embryo bent dat nadenkt over de vraag hoe het in de baarmoeder terechtkwam. We laten dus iedere waarheidsclaim vallen. Ootmoed en ontzag zijn hier op hun plaats maar mijmeren over de oorsprong van het leven en van het universum is wel plezierig. Als deze blog dus mooi en genietbaar wordt, ben ik al gelukkig.

In onze traditie ligt onze oorsprong bij God, Schepper van hemel en aarde en van al wat zichtbaar en onzichtbaar is. Dat is een soort verklaring die we ook in andere wereldgodsdiensten aantreffen. Het tijdsgebondene werd geschapen door een godheid die zelf tijdloos is. Niemand hoeft zich dan nog af te vragen hoe de schepper dan wel geschapen is. Dat is niet nodig want hij is er altijd geweest. Godsdienst functioneert hier als een lapmiddel voor ons gebrek aan kennis. De traditie formuleert een kort-door-de-bocht antwoord op een onmogelijke vraag. Wat je ook poneert als verklaring, uiteindelijk kom je toch altijd weer bij het Zijnswonder terecht.

In de christelijke traditie hebben we nog iets meer. De Schepper is ook een persoon, iemand met wie je kan praten. Ook al is Hij dus tijdloos, Hij kan zich toch manifesteren in onze tijd. De liturgie zegt: "Hij is een God van tijd én eeuwigheid." De Schrift beweert dat Hij spreekt door profeten. Elia ervoer Hem in een zachte bries. Maar de profeet Jesaja vroeg zich toch al af: “Waarom toont Hij zich niet?”. Jesaja noemde Hem, in de wanhoop die zijn tijd kenmerkte, een Deus absconditus, een verborgen God. De eenvoudige conclusie is dat onze traditie al even hulpeloos is als alle andere tradities om iets over onze oorsprong te zeggen. Betekent dit nu dat we met alle getob over onze oorsprong maar beter kunnen stoppen?

De wetenschap kan ons wel vertellen hoe we ontstaan zijn, maar ze kan ons niet vertellen waar we heen willen. In feite zegt onze traditie vooral wie we willen zijn. Het gaat niet zozeer over onze oorsprong, het gaat over onze bestemming, maar die bestemming zegt misschien iets over onze oorsprong (weliswaar pure speculatie). Wij zijn niet alleen dragers van hardware, we zijn ook dragers van software. Wij zijn niet alleen onderhevig aan externe krachten, we hebben in ons ook een interne kracht. Wij hebben in ons dunameis (dunameιz) dat zijn krachten die geen newtoniaanse krachten zijn maar levenskrachten, levenswil. Die dunameιz bestaan niet in de natuurkunde maar misschien wel in de psychologie en zeker in de godsdienstwetenschappen. Het zijn scheppende krachten. Die scheppende krachten zijn zo belangrijk dat ze onze oorsprong en onze bestemming voortdurend nieuwe betekenis geven. Ze zijn bij ons van de alfa tot de omega. 

Dat is waar onze traditie over gaat. Als wij het gevoel hebben dat wij een unieke plaats in de kosmos bezetten, dan drijft onze levenswil ons altijd in de richting van de liefde die wij sterk in verband brengen met onze oorsprong en met onze ultieme bestemming. Als we spreken over de Schepping bedoelen we niet het resultaat van Gods eerste zesdaagse, maar dan benadrukken we de liefdevolle beleving en de schoonheid van ons universum. In het wetenschappelijk universum zijn we een stofje, maar in de Schepping beminnen we en worden we bemind door degene die we ultiem hopen te ontmoeten. Daarom kan het toch zin hebben over de Schepping te spreken. Het gaat dan niet over de wetenschappelijke waarheid maar over het ontzag waarmee we naar het universum kijken. Of je nu gelooft of niet, we leven hoe dan ook in een wonder dat maakt dat wij kunnen en willen bestaan.

Ref: Thomas Hertog, Over de oorsprong van de tijd, Lessen voor de 21ste eeuw, uitgave 2022

Afbeelding: Een engel raakt met gloeiende kool de mond van Jesaja, in de St Michiels & St Goedele kathedraal in Brussel jorisvo / Shutterstock.com

De waan van de dag

Toen Mozes na een kort oponthoud van de berg kwam, vond hij zijn volk in aanbidding voor een gouden kalf. Zonder leiderschap blijkt het volk altijd geneigd tot de gekste obsessies en de gekste hypes.

Dat is bij ons ook zo. Een jaar geleden bevonden ons in de Corona-gekte. Nu bevinden we ons in de energie-gekte. (In de 17de eeuw hebben we een tulpengekte gekend.) Wat zijn de gemeenschappelijke kenmerken van die gektes? Ten eerste, er kan nauwelijks over iets anders gepraat worden in de media. Het probleem is zo ernstig dat nu alle middelen ingezet moeten worden om het op te lossen. Dat verergert het probleem want speculanten jagen de prijzen van schaarse goederen (vaccins, gas, tulpen) veel verder de hoogte in dan nodig. Ten tweede, men interviewt experten maar hun mening wordt nauwelijks serieus genomen, want na de experten komen enkele ongeletterden van het marktplein aan het woord en die beweren dat het allemaal onzin is.

Ten derde, de overheid moet met een oplossing komen maar kan het niet zonder de medewerking van alle burgers. Er wordt beroep gedaan op burgerzin maar een minuscule groep lawaaimakers komt op TV vertellen dat de individuele vrijheid in gevaar is. Dat je je individuele vrijheid zou kunnen gebruiken om burgerzin te tonen, daar heeft niemand aan gedacht want de mensen zijn slecht. Om dat laatste te illustreren, brengt de pers enkele wanpraktijken in beeld. Ergens op deze blauwe planeet heeft iemand een Coronafeestje gebouwd of energie verspild en iedereen moet dat zien in een filmpje op Twitter. Daarna wordt een bekende politicus gevonden die geen burgerzin getoond heeft. Barbertje moet hangen. De zoveelste dreun voor het twijfelachtig gezag van de overheid. Na verloop van tijd geloven de gemiddelden van geest in een of ander complot achter de schermen.

Met de waan van de dag kunnen enkele landgenoten aardig hun brood verdienen. Speculanten kunnen gas inkopen en weer verkopen als de prijs zijn piek bereikt heeft. Journalisten kunnen artikels schrijven zonder buiten te komen. Allerlei raadgevers en gespecialiseerde advocaten treden voor het voetlicht. Ergens wrijft een populistisch politicus zich vrolijk in de handen omdat alles zo slecht gaat. De overheid moet de gaten in het schip dichten met de belastingen die u en ik betalen op onze arbeid. Hebt u ook het gevoel dat u in het ootje genomen wordt? Dit is geen complottheorie. We doen het allemaal samen, en het gaat helemaal vanzelf.

Don’t watch the news, look for beauty 

Afbeelding: The Hay Wain by Hieronymus Bosch or workshop - Anthony Bond [et al.] (2005) Self portrait. Renaissance to contemporary, London: National Portrait Gallery, ISBN 978-1855143579, fig. 44., Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11862696 

Kan je té goed zijn?

Kan je té goed zijn? En is dat wel een gezonde vraag, want het zijn meestal geen aangename mensen die van zichzelf vinden dat zij té goed zijn of dat zij te goed geweest zijn? Het maakt alvast een groot verschil of je dit van jezelf zegt dan wel of anderen van jou zeggen dat je te goed bent. In de Bijbel wordt van niemand gezegd dat die werkelijk te goed is maar in de wereld hoor je regelmatig zeggen dat iemand te goed is. En meestal is dat geen compliment. Goedmoedigheid is geen deugd.

Het woord ‘te’ wijst op een gebrek aan matigheid en dat is misschien al een zonde. Te goed is dus niet zo goed. Je kan ook nooit voor iedereen te goed zijn Er is altijd iemand voor wie je slecht bent bijvoorbeeld gewoon omdat je in de weg loopt, of omdat je te veel verspilt. Te goed is niet goed.

Maar wat betekent het als anderen van jou zeggen dat je te goed bent? Die kritiek komt meestal van een persoon die jou nabij is. De kritiek slaat dan op het feit dat jij te goed bent voor mensen die in de ogen van de kritiekgever minder belangrijk zijn. In het verhaal van de Verloren Zoon vond de oudste zoon dat de vader te goed was voor de jongste zoon. Een gelijkaardig voorbeeld is dat je goed bent voor een arme bedelaar en jouw familie vindt daarom dat je te vrijgevig bent voor een vreemde. Moreel gezien is het perfect aanvaardbaar dat je meer goed doet voor wie jou nabij is en minder voor vreemden. Het zou zelfs immoreel aangevoeld worden als je je eigen familie en vrienden zou benadelen tegenover een onbekende. Maar wat als die onbekende in hogere nood is? En wie is jou nabij? Wie is onze naaste? Daarvoor moeten we te rade gaan bij het verhaal van de Barmhartige Samaritaan. Was de Barmhartige Samaritaan ook te goed? Het evangelie vermeldt niet hoe riskant zijn reddingsoperatie was en dat brengt ons naadloos bij het volgende punt.

Als mensen die van je houden, zeggen dat je te goed bent, kan dat ook wijzen op een bezorgdheid. Ten eerste is er de bezorgdheid dat het goed zijn te veel energie van je vergt en dat het je zal uitputten. Te goed zijn kan burn-out veroorzaken. Maar er is nog iets veel ergers. Goede mensen zijn een aantrekkelijk doelwit voor booswichten. Daar zijn twee redenen voor. Ten eerste is er de afgunst voor de sympathie die goede mensen opwekken. Ten tweede is er de wetenschap dat goede mensen veel vertrouwen hebben in hun medemensen en dat zij weinig vergeldingsdrang tonen. De booswicht zal dan gemakkelijk wegkomen met het kwaad dat die wil aanrichten. Goede mensen aanvallen is dus de weg van de geringste inspanning kiezen. Het is niet aangenaam leven als je helemaal niet gevreesd wordt. Het probleem is dan niet zozeer het te goed zijn, maar het te veel kwetsbaarheid etaleren. Goed zijn gaat echter niet zonder kwetsbaarheid prijs te geven en het vergt dus veel durf. Te goed zijn is waarschijnlijk roekeloos.

Dit is een van de meest heikele punten in het christendom. Ik raakte het al aan in mijn blog over christendom en zelfverloochening. Heeft Christus te veel kwetsbaarheid getoond aan de booswichten van zijn tijd? Heeft Hij de kwade krachten niet geprovoceerd? Door op een veulen  Jeruzalem binnen te rijden, maakte Hij van zichzelf een ideaal paaslam voor de op gang zijnde feestelijkheden. Als Pilatus zegt dat hij geen kwaad ziet in deze man, klinkt dat wrang, want het lijkt wel dat Hij een arme dwaas is. Hij kon inderdaad niet sterven zonder eeuwige smaad op zich te laden, ook nu nog. Bij alle grote misdaden zie je immers dat het slachtoffer een deel van de schuld krijgt, het is een gevolg van ons algemeen tekort aan mededogen. We zijn dus niet altijd te goed, we zijn soms ook te slecht en zeker te zwak. Gods genade moet dat allemaal oplossen.

Goed zijn zonder te goed te willen zijn is misschien dit: mededogen tonen voor de medemens in het nederige besef dat we soms op het mededogen van anderen aangewezen zijn en dat we daarop aanspraak mogen maken. Vorig jaar leerden we alvast van Sint-Jan-met-de-Ladder dat we steeds beter kunnen worden en dat is een hele troost voor perfectionisten.

2023: Deze blog was het tweede deel van mijn trilogie over de goedheid, neergeschreven jaarlijkse bedenkingen bij de veertigdagentijd.

Trilogie over de goedheid

30/3/2021	Troost voor perfectionisten
29/3/2022	Kan je té goed zijn?
28/3/2023	De goedheid van de farizeeën

Foto: Rembrandt van Rijn – de terugkeer van de verloren zoon – Wikimedia Commons

Het eeuwig herbeginnen van Sisyfus

Sisyfus, de mythische stichter van Korinthe, was een bedrieger en een waaghals. Hij daagde de goden meermaals uit en moest daarom eindigen met de naar hem genoemde straf in de onderwereld, de sisyfusarbeid. Die bestaat erin telkens opnieuw een rotsblok de berg op te rollen tot die vanzelf weer naar beneden rolt, een eeuwig herbeginnen van hetzelfde labeur. Als jongeman in de humaniora besef je nog niet voldoende hoeveel waarheid dit verhaal onthult.

Deze Griekse mythe onthult zelfs een absurditeit in onze condition humaine: het leven is een eeuwig herbeginnen, eeuwig opbouwen van wat afgebroken wordt, een eeuwig herstellen van wat kapotgemaakt wordt. Albert Camus formuleerde het als volgt: “La lutte elle-même vers les sommets suffit à remplir un cœur d'homme. Il faut imaginer Sisyphe heureux”. Hij zei dat we ons Sisyfus moesten voorstellen als een gelukkig man, omdat hij zich bewust is van zijn lot en omdat hij zijn lot aanvaardt.

Dat is nu net het voordeel van die oude verhalen: we herkennen er onze eigen strijd in. Die strijd hebben mensen eeuwenlang gestreden. Onze talrijke voorvaderen zijn eeuwig herbegonnen om ons het leven te schenken. Dit helpt ons, ons lot te aanvaarden en het brengt ook troost. Onze nazaten zullen het ook doen. We moeten onszelf even gelukkig beschouwen als Sisyfus. 

Ik verwijs ook naar mijn Engelstalige blogs Resilience en Dunameis. Als de plicht roept is mijn blog over de steeds minder populaire deugd van het plichtsbesef.

Afbeelding: shutterstock.com

De geniale mislukking van de Middeleeuwen

Dit boek van prof. Raoul Bauer belicht twee grote middeleeuwse denkers en tijdgenoten, namelijk Bernardus van Clairvaux en Petrus Abelardus. De twee waren in sommige opzichten tegenpolen van mekaar. Heel kort gezegd gebruikte Bernardus eerder ‘geloofsargumenten’ om zijn waarheden te verdedigen, terwijl Pierre Abélard eerder rationele argumenten gebruikte.

Het eerste hoofdstuk van dit boek is een zeer interessant cultuurhistorisch essay waarbij ingegaan wordt op het belang van deze twee denkers niet alleen voor de Middeleeuwen zelf, maar ook voor onze maatschappij vandaag. Zoals bij alle goede essays is een zeker cultuurpessimisme nooit ver weg. Enerzijds stelt de auteur vast dat de maatschappij algemeen steeds meer de richting van rationalisme en materialisme is gaan kiezen, een beetje de weg van Abelardus (tenminste inzake rationalisme). Tegelijk is de Kerk steeds meer de richting van Bernardus ingeslagen met haar sterke nadruk op het geloof en het sacrale. Dat kan zowel te wijten zijn aan de sterke figuur van Bernardus zelf als aan de reactionaire krachten die de Kerk moest ontwikkelen om weerwerk te bieden aan de technologische evolutie van de maatschappij. Wat er ook van zij, die twaalfde eeuw, de eeuw van beide hoofdrolspelers, was een bijzonder vernieuwende tijd in het westerse denken, en die eeuw blijft wat ondergewaardeerd in ons historisch bewustzijn.

Persoonlijk denk ik dat economisch succes altijd een materialistische ‘roes’ veroorzaakt. Zo’n roes brengt de godsdienstbeleving vandaag sterk in de verdrukking. Ook een meer rationele Kerk had die roes niet kunnen tegenhouden. De vraag is of onze christelijke traditie nog kans maakt op een doorstart na dit aller diepste dieptepunt. Het verlies van de wortels van onze samenleving is betreurenswaardig. Ik denk dat de behoefte aan een verbindende levensbeschouwing met verbindende rituelen nog wel bestaat. Misschien is het nog te vroeg om te herbeginnen, rekening houdend met de hedendaagse gevoeligheden over het nog recente rijke Roomse leven.

Ik verwijs ook naar mijn blog Pierre Abélard - Gesprek tussen een filosoof, een jood en een christen.

We zijn onze kwetsuren

Het zou niet mogen zijn, maar een fysische invaliditeit verandert je plaats in de maatschappij. Het verandert niet alleen je zelfbeeld, maar het domineert ook hoe anderen jou zien. Je kan niet ongemerkt met een rolstoel of zonder hand aan een receptie deelnemen. Het lijkt alsof de invaliditeit, de kwetsuur of de handicap je ganse perceptie domineert en er nauwelijks nog aandacht is voor andere aspecten van je persoonlijkheid. Zelf beschrijven we soms mensen met hun aandoening: het kankerpatiëntje, de oude blinde man of de dame met de krukken. Om te parafraseren op de boutade van Buffon: de kwetsuur is heel de mens.

Dat principe geldt niet alleen voor individuen, maar ook voor volkeren. De Joden worden sterk geassocieerd met hun trauma: de Holocaust (de Shoah zoals zij zeggen), maar het is sterker dan een associatie. De Joden zijn de Holocaust. Het Duitse volk heeft niet alleen haar schuldgevoel als kwetsuur, het Duitse volk is zijn schuldgevoel. De kwetsuur doordringt de ganse identiteit.

De reden waarom we zo gevoelig zijn aan kwetsuren is het besef dat kwetsuren kunnen gepaard gaan met verstoting. Onze hersenen weten sinds miljoenen jaren dat ‘anders zijn’ een risico op verstoting inhoudt en verstoting uit de stam betekende in de praktijk de hongerdood. De minder getroffenen onder ons mogen dan wel gespaard blijven voor het stigma van de zichtbare kwetsuur, maar we kennen allemaal wel het trauma van de mentale kwetsuur. We weten duivels goed wat het betekent verstoten te worden. En dit is iets wat we niet leren relativeren bij het ouder worden, integendeel. Denk maar aan de oudere mensen onder ons. Elk van hen kent wel een bepaald soort verstotingsangst, opgedaan bij kwetsuren uit het verleden. Dit wordt vaak een obsessie. Ouderen hebben de neiging die angsten te herkauwen en door te geven aan de jongeren. Zo worden ze vaak ‘zeloten’ tegen een onrechtvaardigheid die hen in het verleden trof. Ook wij worden een karikatuur van onszelf – we zijn het al. We worden allemaal een bouillonblokje van onze eigen soep.

Daar is ook iets moois aan. Onze kwetsuren maken ons tot wie wij zijn. Ze zijn het meest herkenbare aan onszelf. Onze familie en onze vrienden beminnen ons, ondanks onze kwetsuren.

Ik verwijs ook naar mijn blogs The King’s Speech en naar Lof der Zotheid.

Afbeelding: Bernardo Strozzi, Tobit wordt genezen van zijn blindheid door Anna, Rafaël en Tobias. Dit is een vrije licentie, zoals in de definitie van Vrije Culturele Werken.

Dilemma’s en keuzestress

Dilemma’s zijn niet altijd ongewenst maar het zijn wel de ergste rustverstoorders in je leven. Het zijn tweesprongen waarbij je een hartverscheurende keuze moet maken, omdat het nu eenmaal niet anders kan. De keuzes zijn hartverscheurend, omdat de inzet groot is, en omdat het verstand niet bij machte is de juiste keuze te maken, eenvoudig omdat de toekomst niet voorspelbaar is. Bij die onvoorspelbare toekomst hoort ook de toekomst van je gevoelens. Dilemma’s ontstaan typisch bij studiekeuzes, woonplaatskeuzes, partner-keuzes, allerhande roepingen en beroepskeuzes, eventueel ook investeringskeuzes. Meer dramatisch kan je ook voor medische keuzes en vluchtkeuzes komen te staan, als je gezin in gevaar is, of wat even erg is, als je geen economische opties meer ziet. Behalve bij studiekeuzes, dienen de meeste van die keuzes zich aan als een tweesprong: een zogenaamde Hobsonkeuze: je hebt dan maar één enkele keuze-optie, één zijsprong, en die is gewoon te nemen of te laten. Weliswaar zal de gekozen weg je dan later naar verschillende nieuwe dilemma’s voeren.

Dilemma’s leiden vaak tot enorme keuzestress. Andere mensen kunnen wel een mening hebben, maar jij moet zelf de keuze maken. En als je dan de keuze gemaakt hebt, word je vroeg of laat geconfronteerd met de nadelen van die keuze. De fout die je dan kan maken, is dat je een valse vergelijking maakt. Je vergelijkt dan een nabije, niet-ideale situatie met een verre, ideale situatie en die vergelijking is niet eerlijk. Je kan de nadelen van de alternatieve keuze niet zien, omdat je de alternatieve keuze niet gemaakt hebt. De psychologie leert ons dat een mens vaak meer gemotiveerd is om kwaad te vermijden dan om iets goeds tegemoet te treden.

Jozef, de toegewezen vader van Jezus, is zowat de kampioen van de hartverscheurende dilemma’s met keuzestress. Hij lijdt al wat een vader lijden kan. Eerst moet hij kiezen of hij zijn verdere leven zal delen met zijn onverwacht zwangere verloofde of niet. Daarna moet hij kiezen of hij met zijn gezin naar Egypte zal vluchten of niet. Telkens staat zijn eigen leven en dat van zijn dierbaren op het spel. En telkens is er in het begin geen duidelijk antwoord op zijn vragen. De oplossing komt in beide gevallen op dezelfde manier. Hij valt in slaap en krijgt een droom. In die droom vertelt een engel hem wat hij moet doen. Jozef is niet alleen sterk op het moment dat hij de keuze maakt. Hij is ook sterk en moedig door dag na dag consequent de gevolgen van zijn keuze te dragen en lief te hebben. Standvastigheid, Veerkracht, Geduld, Moed en Liefde zijn de vereiste deugden om dilemma’s te overkomen.

Foto: Jozef retabel in de OLV Basiliek te Zwolle 2016 ©Wim Lahaye

De strijd tussen patriciërs en plebejers

De strijd tussen Biden en Trump roept vragen op. Hoe moet je je gedragen tegenover een vijand die veel ruwer is dan jij? Iemand die het gewend is te liegen en te vechten. Iemand die maar één principe kent: het doel wettigt de middelen. De vraag is niet zonder belang. Je mag dan al aan iedereen duidelijk maken dat je het goed meent. Maar in tijden waarin destructie gewenst is, is ook je ruwe uitdager populair.

In de geschiedenis zijn er veel voorbeelden. In 500 vC waren de Romeinse patriciërs halfzacht geworden door hun rijkdom. Ze waren weliswaar hoog geletterd en fijn gemanierd. Maar ze lieten het vechten over aan legionairs. De plebejers hadden er op een bepaald moment genoeg van. Ze hadden geen manieren maar wel vechtlust. Ze moesten vechten om te overleven. Uiteindelijk wonnen de plebejers het van de patriciërs door hun aantal en hun vechtlust. Maar cultureel wonnen de patriciërs. De plebejers namen hun stijl en manieren over en ze ontwikkelden dezelfde geletterdheid naarmate hun rijkdom steeg. Zo werden ook de plebejers zelfgenoegzaam, totdat nieuwe primitieve vijanden kwamen. Attila de Hun en Alaric de Wisigoot waren ongeletterde en onbeschaafde bruten (zover we weten uit de partijdige oorlogsverslagen). Maar ze hadden vechtlust en ze waren toch een reële bedreiging voor het machtige Rome. In 2020 zijn de salafisten de ongeletterde woestijnezels, maar ze hebben vechtlust en ze vormen een reële bedreiging voor onze veiligheid. Hoe verdedigen wij ons tegen hen?

Er zijn twee extreme oplossingen. De eerste bestaat erin je eigen spelregels (rechtsstaat, beleefdheid, streven naar waarheid, eerlijkheid…) overboord te gooien, en de primitief te bestrijden met zijn eigen primitieve wapens. Het nadeel van die strategie is dat de primitief op dit terrein net beter is dan jij. Niemand vocht primitiever dan Attila de Hun en niemand verdraait de waarheid beter dan Trump. Zo kan je niet winnen. Bovendien verlaag je je eigen standaarden, precies wat je uitdager wil.

De tweede oplossing bestaat erin wél vast te houden aan je principes. Dat is vooral een zware beproeving van je incasseringsvermogen want je kan sowieso een pak slaag onder de gordel verwachten. Als je wint is dat goed. Maar als je verliest, verlies je eervol en dan zal Attila de salafist uiteindelijk ook beschaafd worden en je verfijnde cultuur overnemen. Een magere troost.

Er bestaat geen duidelijk antwoord op de vraag. Je moet je wel intelligent voorbereiden. Wellicht is het best de strijd te vermijden en een lange termijn beleid te voeren om de spanningen te verminderen. En je principes zolang mogelijk hoog te houden. Maar je kan, de wijsheid van een niet nader genoemd persoon indachtig, je principes volhouden zoals een scheet, dit is totdat je het niet meer volhoudt. Ik gooi hier even mijn principes overboord inzake taalgebruik in de Zwijger. Zou het doel dan toch de middelen wettigen? Wat denkt u ervan?

Zie ook de ongelijke strijd van culturen en het nefaste argument van de wederkerigheid.

Foto: Magyar troepen op Heldenplein (Hosok Tere) in Boedapest 2018©Wim Lahaye