De verrassende nabijheid van de hemel

Vandaag vieren we het feest van de aartsengelen. Al degenen die Michaël, Rafaël of Gabriël heten, mag je vandaag een gelukkige naamdag wensen. De Bijbelverhalen over de aartsengelen moesten de gelovigen moed doen scheppen. Ook al was dit leven een tranendal, er bestond een hemel om naar te verlangen. Die lag misschien niet direct binnen ons bereik, maar er waren wel wezens die ons op aarde konden komen bijstaan.

De hedendaagse mens heeft de materiële hemel alvast toegankelijk gemaakt met ruimteschepen. Je moet wel miljardair zijn om zelf je ticket te kunnen betalen. Toch is de hemelse heerlijkheid nog ver van ons verwijderd. In deze wereld zien we oorlog, honger en onrecht. Op de werkplaats ervaren we onenigheid en stress. In de gezinnen blijken we soms vreemden voor elkaar. Paulus zei het al: “De hele natuur kreunt en lijdt in barensweeën”. Ondanks of misschien net omwille van onze welvaart twijfelen we aan het voortbestaan van het Avondland.

De toegang tot de hemel lijkt aartsmoeilijk, maar is dat wel zo? Als Jezus zegt dat het voor de rijke moeilijker is in de hemel te komen dan voor een kameel om door het oog van de naald te kruipen, bedoelt hij niet dat het God is, die de toegang moeilijk maakt. Integendeel, het is de zelfgenoegzaamheid van de rijke zelf die de werkelijke belemmering is. De rijke belemmert zichzelf in de hemel te komen. Het is geen ijzeren poort die de doorgang belemmert. De hindernis is inwendig. Het Rijk Gods is een kwestie van kijken.

We moeten inderdaad op een andere manier naar de wereld leren kijken. We moeten oog hebben voor de aanwezigheid van engelen, dat zijn goede mensen onder ons. Het goede prijzen werkt aanstekelijk. We moeten oog hebben voor de wonderen die zich rondom ons voltrekken. We moeten vooral oog hebben voor het zijnswonder dat zich voor onze ogen manifesteert.

Zoek niet wat je al hebt. Heb je geen gouden lepels, dan kan je vandaag toch al rijstpap eten met inox lepels, hier op aarde. Erik Borgman bracht me dit inzicht in zijn boek Leven van wat komt. Het Rijk Gods is al ophanden. Ook de evangelist Johannes maakt het ons duidelijk. Het Rijk Gods werd door Jezus zelf afgekondigd. De Verlossing is er al en ze is niet omkeerbaar. Vrede zij u.

Ik verwijs ook naar mijn blog Geloven in het hiernumaals.

Foto: wijwater bekken Sankt Michaelskirche Munchen 2018©Wim Lahaye

Integriteit aan de universiteit

De democratisering van het onderwijs heeft naast grote voordelen ook een aantal nadelen gehad. Met het aantal studenten en studierichtingen groeide ook het aantal professoren en docenten. Men zocht naar manieren om ook bij de professoren en docenten het kaf van het koren te scheiden. Het gezonde mechanisme van de kwalitatieve peer review groeide uit tot de meer kwantitatieve benadering van “publish or perish”. Een factor die uit het oog verloren werd, is de academische integriteit. Integriteit staat altijd onder druk in een meritocratie. Integriteit aan de universiteit houdt in dat academici:

(1)   Eerlijk zijn over de inhoud die ze aanbieden. Die eerlijkheid houdt ook in dat men bescheiden blijft over de geldigheid en de maatschappelijke impact van de inhoud. Die inhoud kan best op een ‘wetenschappelijke’ manier geformuleerd worden. Suggestieve taal is in een wetenschappelijk artikel uit den boze.

(2)    Eerlijk zijn In de erkenning van de bronnen. Academici maken geen gebruik van plagiaat en zijn eerlijk bij het gebruik van Artificiële Intelligentie.

(3)    Eerlijk streven naar maatschappelijke relevantie in de keuze van onderzoeksonderwerpen. De reden is dat onderzoek werkingsmiddelen van de overheid, en dus van de ganse maatschappij opslorpt.

(4)    Gewetensvol zijn in het gebruik van hun tijd en hun bekendheid in de media. Een wijze professor maakt een afweging tussen maatschappelijke noodzaak en entertainment gehalte. Gaat het entertainmentgehalte te ver, dan zoekt de professor terug het eigen labo op, en niet de volgende TV-studio.

In de wetenschap staan de vaststellingen steeds boven de ego’s van de wetenschapsbeoefenaars. Wetenschap vergt nederigheid. Nederigheid is het beste antidotum tegen de afbrokkeling van het respect voor wetenschappelijk werk.

Of professoren links of rechts zijn, is eigenlijk niet belangrijk. Ze moeten het onderling natuurlijk wel eens raken over de inrichting van het onderwijs. Hoe belangrijk is het aanbieden van gelijke kansen, wetende dat alle studenten met een ongelijke achtergrond starten? Moet een universiteit een inclusief beleid voeren en is dat wel mogelijk met een gelijke behandeling van ongelijken? Als je kiest voor een ongelijke behandeling, zou je dat best niet onder de mat vegen, maar openlijk erkennen. We wensen de professoren alle succes in het oplossen van dit vraagstuk.

Integriteit is belangrijker dan competentie en competentie is belangrijker dan succes. Het is een principe dat ik eerder in deze blog de ongelijkheid van Confucius genoemd heb. En academische vrijheid is niet absoluut. Het is altijd vrijheid binnen de perken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vier weken geleden: De strijd om het hart van het kind.

Foto: bron KU Leuven | Rob Stevens

De ongemakkelijke stoel van het schuldgevoel

Op het eerste gezicht zou je denken dat met de godsdienst ook het schuldgevoel minder gecultiveerd wordt. Alleszins wordt kinderen op het hart gedrukt dat ze zich vooral nergens schuldig over moeten voelen, dit in tegenstelling tot het klimaat van schuld dat vroeger wel eens aan de internaten gecultiveerd werd. Individuele vrijheid staat nu centraal. Hebben we met het verlaten van God ook elk schuldgevoel achtergelaten?

We doen er weliswaar alles aan om geen pijn van schuldbesef te voelen, maar anderzijds vinden we toch dat anderen wel wat meer schuldgevoel zouden mogen hebben. We denken aan miljardairs, politici, en gebruikers van bedrijfswagens die op kosten van de maatschappij files mogen creëren. Een zeker schuldgevoel kan inderdaad heilzaam zijn, want iemand met schuldgevoel zal allicht meer initiatieven nemen om het in de toekomst beter te doen.

Maar dat laatste is nu net een belangrijke reden waarom we voor onszelf niet erg houden van schuldgevoel. Inderdaad, er kunnen implicaties zijn. Wie in het verleden anderen uitgebuit heeft of wie het milieu vervuild heeft, kan misschien niet anders dan een compensatie voorstellen aan zijn slachtoffers. Zo ontstond er recent nogal wat ophef rond de vraag of het westen zich schuldig mocht voelen aan de uitbuiting van de voormalige koloniën.

Vanuit de rechtse hoek werd heftig geprotesteerd. Rechts vond net dat we geen enkel schuldgevoel mochten koesteren. Daarbij werd merkwaardig genoeg niet verwezen naar de al bestaande ontwikkelingssamenwerking. Blijkbaar zijn we daar niet zo fier op. Er werd vooral de nadruk gelegd op de bijzondere verwezenlijkingen van het westen op wereldvlak. Men vond dat de koloniën eerder dankbaar moesten zijn tegenover hun moederlanden, tegenover ons dus. Het horrorscenario van terugbetalingen werd snel en efficiënt in de vergeetput gegooid, en ook voor links was dat een hele opluchting.

Er wordt nogal paniekerig gedaan. Een volledige schuldontkenning is gewoonlijk nadelig voor beide partijen. Een meer genuanceerd schuldbesef al dan niet in expliciete bewoordingen, maar zichtbaar aanleiding gevend tot gedragsverandering is waarschijnlijk heilzamer voor beide partijen. Gewoonlijk gaat de andere partij dan ook over tot een zeker schuldbesef, zoniet tot een verhoogd verantwoordelijkheidsbesef.

Men gaat er van uit dat sommige wandaden nooit te vergeven zijn. Het christendom ontkent dat; vergeten kan moeilijk zijn, maar vergeving is altijd mogelijk. Publieke schuldbelijdenissen kunnen zinvol zijn, op voorwaarde dat ze spontaan en sereen gebeuren, zonder misbruikt te worden voor politieke doeleinden.

Afbeelding bron: cartoon uit bizarrocomics.com via Facebook0

Aporofobie

Aporofobie betekent armoede-angst of armoede-aversie (*). Het maatschappelijk debat zou eigenlijk meer rond aporofobie moeten draaien dan rond racisme, want racisme is een gevolg van aporofobie en niet omgekeerd.

‘Rijken’ of ‘welgestelden’ die niet zo vrijgevig zijn, hebben vaak een afkeer van armoedzaaiers, en meestal ook van linkse intellectuelen. Dat is logisch. Onze maatschappij organiseert competities tussen ongelijken en deelt daarna de prijzen uit. De armoede ‘daagt de rijkdom uit’ en stelt die meritocratie in vraag. De rijke voelt armoede aan als een bedreiging van zijn positie. In geval van oproer of diefstal is die dreiging ook zeer reëel. Daarom zoeken rijken liefst elkaars gezelschap op. Dat leidt tot het matteüseffect en tot het daarvan afgeleide geografisch matteüseffect (denk aan de mooie villawijken in het Zoute). Rijken en welgestelden hebben er werkelijk alles voor over om niet te moeten leven tussen armoedzaaiers, en al zeker niet als die armoedzaaiers zeer herkenbaar zijn vanwege hun verschillend uiterlijk.

De ruk naar rechts die we in onze maatschappij waarnemen, heeft vooral te maken met de angst dat vrijgevigheid armoede aantrekt, en dat we in het Avondland overspoeld zouden kunnen worden door armoede, zeker als onze economie zo blijft slabakken. Ter geruststelling: dat gebeurt eigenlijk nu al, met zichtbare gevolgen in onze steden. Die angst is dus niet onterecht maar ze leidt momenteel tot verlamming. Die verlamming wordt veroorzaakt door het verziekte maatschappelijk debat.

Zowel bij de opiniemakers als bij de academici zijn er linkse en rechtse bubbels ontstaan die elkaar bekampen. Aan de rechterzijde beginnen groepjes wetenschappers zich opnieuw vragen te stellen waarvan we dachten dat ze allang beantwoord waren. Is intelligentie of bekwaamheid direct gelinkt aan ras of etnie? Is er ook een correlatie met culturele achterstand en/of godsdienstige aanhorigheid? Je zou denken dat het dan aan links is om het correcte verband met de harde sociaaleconomische werkelijkheid te leggen, maar neen hoor: voor de linkse groep mogen de vragen zelfs niet gesteld worden. Dat komt omdat de linkse elite inmiddels vasthangt in haar eigen meritocratie. Het Golem effect bestaat natuurlijk ook wel, maar aan de linkerzijde blijven de meesten in het racisme discours hangen. De rechtse groep verwijt de linkse dat de zaak zelfs niet onderzocht mag worden en breekt een lans voor de academische vrijheid. Of die vrijheid op een integere wijze gebruikt wordt, blijft een grote vraag.

Het werpt een schaduw over de sociale wetenschappen. Maar misschien moeten we het gepolariseerd debat zelf beschouwen als een maatschappelijk zoeken naar waarheid. De controverse zelf is dan de bron van waarheid. De sereniteit is wel heel ver weg. Op lange termijn zal het waarschijnlijk leiden tot een catharsis in de humane wetenschappen.

Ik verwijs naar mijn blogs De afkeer van ongemakkelijke waarheden en naar Armoede, oorzaak van alle problemen.

(*) Academische Stichting Leuven, Karakter 90, “Van armoede-angst tot armenhaat”, Ides Nicaise

Foto: Sint Thomas van Villanova, patroon van de collectanten, bron The Augustinians

De strijd om het hart van het kind

In deze laatste week voor de start van het schooljaar worden niet alleen de potloden gescherpt. Politiek links en politiek rechts wetten ook hun messen voor een nieuwe bloedige strijd en zoals ieder jaar draait die strijd om het hart van het kind.

Hierbij een voorsmaakje. In het Verenigd Koninkrijk ontstond in het voorbije jaar een controverse rond de legendarische TV serie Blackadder. In het onderwijs hadden een aantal leerkrachten gebruik gemaakt van deze serie om gebeurtenissen en sociale toestanden in Flanders fields toe te lichten. Politiek rechts vond dat niet kunnen. In de serie werd een loopje genomen met de Engelse heldenmoed en met de Engelse nationale gevoelens. Wereldoorlog I werd -in de serie- niet als een ‘rechtvaardige oorlog’ gepresenteerd, maar als waanzinnig resultaat van politieke en diplomatische onkunde.

Bevraagd naar zijn mening over deze beschadiging van de TV serie, stelde Tony Robinson (alias ‘Baldrik’, logischerwijze ook lid van de Labourpartij), dat de hele beschadigings-operatie eerder het onderwijskorps betrof dan de TV serie. Ik denk dat hij gelijk heeft. De politieke rechterzijde heeft geen vertrouwen in het onderwijskorps en bekritiseert het onderwijssysteem al jaren. De sneer naar Blackadder is eigenlijk bedoeld als een sneer naar de hedendaagse leraars en hun opvattingen. Zijn leraars dan niet wijs genoeg om zelf te bepalen hoe zij hun leerstof aanbrengen?

We herkennen dit. Ook bij ons rommelt het daarover tussen links en rechts. En dat was in mijn schooltijd ook al het geval. De inzet van de strijd is niet geheel onbelangrijk. Het gaat over de politieke voorkeuren van onze kinderen en die voorkeuren bepalen de maatschappij van morgen. Als wij straks onze oude dag beleven, zal er dan geld zijn voor ouderenzorg, voor Patriot raketten, voor de bestrijding van de Amerikaanse eik of zullen anderen die beslissingen voor ons nemen vanuit Moskou of Teheran? Bij politiek rechts overheerst een gevoel dat linkse elementen de kinderen indoctrineren met hun denkbeelden. Vroeger ging het over Marxisme, vandaag over klimaatactivisme en migratie. Politiek links voelt die weerstand en steekt met de hulp van de pers een tandje bij in de ‘bewustmaking’, die daardoor inderdaad doctrinaire kenmerken is gaan vertonen. Dat werkt averechts en dat hebben ze aan de linkerzijde nog niet goed begrepen. Het gaat allang niet meer over opinies.

Het doel van het onderwijs moet zijn de grove simplificaties in de sociale media te kunnen doorzien. Ook hooggekwalificeerde academici blijken dit vandaag niet te kunnen of moeten we zeggen: niet te willen? Agressieve tweets miskennen de dubbelzinnigheid van de gegevens waarover de beleidsmakers beschikken. Ze miskennen ook de dilemma’s en de paradoxen waarvoor elke beslissingnemer zich geplaatst kan weten. Het onderwijs moet dus meer aanbieden dan kennis, gemeten met punten.

Het moet (1) ook de waarde van overleg en maatschappelijke betrokkenheid bijbrengen. (2) het belang van een maatschappelijk ondersteunde ethiek bijbrengen (3) karaktervorming en deugdzaamheid bijbrengen. Tot die deugdzaamheid behoren ook de wijsheid en de academische integriteit.

Inzake punt (3) zou het onderwijs ook een soort ‘heilige gedrevenheid’ moeten bevorderen. Kennis zonder gedrevenheid is waardeloos. Gedrevenheid kan een karaktertrek worden door het brengen van offers. Heilige gedrevenheid wijst erop dat de aandrijver niet de persoonlijke ambitie is maar een spiritueel goed dat boven het individu staat. In het godsdienstig onderwijs is dit ‘de Geest’ door wie wij ons laten leiden. Cultuur en godsdienst lijken misschien nutteloos in een technologische maatschappij maar ze kunnen net zinvol zijn voor de hoger beschreven doelstellingen. En een Blackadder serie kan ik zeker aanbevelen om de problematiek van leiderschap te begrijpen. Onderwijs is niet alleen leren kennen of leren doen, maar ook en vooral: leren willen.

Links en rechts zijn het niet alleen oneens over de inhoud van het onderwijspakket. Ze zijn het ook oneens over de inrichting van het onderwijs: de noodzaak van gelijke kansen en / of de noodzaak van een bijgestuurde inclusiviteit. Daar zullen we het over hebben als het hoger onderwijs over vier weken van start gaat.

Afbeelding: de laatste week van Augustus is ook de week van kerkvader Augustinus. In onze Abdij van Park begroet hij je bij het binnenkomen in de kerk. Je kan hem herkennen aan zijn hart dat hij hier in zijn rechterhand draagt.

Team Musclé

Team Musclé – “Een gespierd team” is wat een collega – opdrachtgever uit Toulouse in 1995 dringend nodig had vanuit de bedrijfsvestiging in Antwerpen. Hij vertelde dat enkele grondstations in Klein-Azië uitgevallen waren omdat onze geleverde toestellen een foutieve meetwaarde doorstuurden. Het probleem sleepte wat aan en vergde dringend diepgaande analyse en doortastend praktisch handelen.

Ik werd met een oudere collega op het vliegtuig gezet en eerlijk gezegd, dat was toch wel een stresserende ervaring, want we hadden geen idee van de moeilijkheden die we konden verwachten. Maar vaak is het zo dat je iets meer kan als je voor het onmogelijke staat en deze leerrijke ervaring is me vooral bijgebleven omwille van de gevleugelde woorden team musclé van onze opdrachtgever in Toulouse. Het deed me stilstaan bij de kritische succesfactoren van een team.

Een eerste kritische succesfactor is de complementariteit van de teamleden. De ene heeft kennis; de andere heeft kunde. De ene is een communicator; de andere een doener. In technische omgevingen zie ik vaak een enorme meerwaarde ontstaan in de samenwerking tussen oudere en jongere medewerkers. De ambachten in de Vlaamse steden wisten dit vijfhonderd jaar geleden ook al.

Een tweede kritische succesfactor is het vertrouwen tussen teamleden. Goede teamleden geven elkaar nooit de schuld als het misloopt, omdat ze weten wat ze voor elkaar betekend hebben. Liever schuld nemen dan schuld geven. Accountability wordt dat ook wel eens genoemd.

Tenslotte heeft elk team bezieling nodig. Die bezieling komt niet uitsluitend van de leider, ook al speelt de leider er een belangrijke rol in. Ik verwijs naar mijn blog Soulmade. 

Aan een goede samenwerking in een hecht team gaan vaak momenten van gedeelde kwetsbaarheid vooraf. Daarmee bedoel ik dat de teamleden vaak al voor hetere vuren en gemeenschappelijke vijanden gestaan hebben. Ze weten uit gedeelde onzekere momenten dat ze op elkaar kunnen vertrouwen.

Wat je uiteindelijk als individu of als team kan, kan niemand weten. Het is te vergelijken met het evangelie van vorige zondag. Het ultieme vertrouwen is het vertrouwen op Christus. Ik verwijs ook naar mijn blogs Bij het scheiden van de markt en La confiance en soi. In het Engels heb ik ook een verwante blog over het verhaal van Nehemia.

Image by Louise Olesen from Pixabay

On a souvent besoin d’un plus petit que soi

Deze wijsheid komt uit een fabel van Jean de la Fontaine, de leeuw en de rat. Het is een oprechte aansporing om nederig te blijven en er zich bewust van te zijn dat we soms hulp nodig hebben van iemand die ‘kleiner’ is. Het voordeel van het gebruik van de fabel als verhaal genre is hier dat het wel duidelijk is dat de rat kleiner is dan de leeuw; kwantitatief kan dat alvast niet ontkend worden.

Maar er is een probleem als we dit principe toepassen op onze medemens, zoals bij fabels de bedoeling is. De titelzin bevat immers een impliciete veronderstelling, namelijk dat er wel wat mensen bestaan die ‘kleiner’ zijn dan wij. In puur werelds opzicht is dat misschien wel zo, als we tenminste meten met de gebruikelijke oppervlakkige criteria als inkomen, aanzien, bekendheid, schoonheid en gezondheid. Maar in de christelijke leer zijn we allemaal voor God gelijk en bestaat er dus helemaal geen plus petit que soi! Forget the ranking! Ook al is de uitspraak misschien oprecht, ze verraadt subtiel een hoogmoedige ingesteldheid van de spreker.

Dat is ook wat het verhaal van de barmhartige Samaritaan wil zeggen. Je kan hulp nodig hebben van iemand waarvan je denkt dat die de mindere is, maar die blijkt dat uiteindelijk helemaal niet te zijn. Integendeel, de Samaritaan was -in werelds opzicht- bemiddeld genoeg om jouw verblijf te betalen nadat je zelf beroofd was. Bovendien was hij als mens goed en barmhartig. Het oppervlakkig oordeel van kleinheid dat je over de Samaritaan geveld had, zat dus helemaal fout.

Vandaag 4 augustus gedenken we Jean-Marie Vianney, de pastoor van Ars. Het was in alle opzichten een kleine man, zowel wat betreft gestalte als wat betreft talenten, eigenlijk de meest gewone dorpspastoor van een afgelegen dorp. Kan je vandaag nog minder aanzien genieten? Toeristen in West-Vlaanderen vragen zich wel eens af wie dat vreemde kereltje is als zij zijn beeltenis zien. In de Kerk is hij de patroon van alle zielzorgers geworden, en daarmee impliciet ook van pausen en bisschoppen.

Hoewel de kerkelijke hiërarchie bij definitie van het woord natuurlijk wel een ranking kent, is dat niet zo in haar erkenning van heiligheid van mensen en van immateriële waarden. De pastoor van Ars is vandaag misschien minder bekend of minder vereerd maar hij is even heilig als Petrus of paus Johannes Paulus II. Dat geldt ook zo voor vieringen. De kleinste eucharistieviering in het meest achterlijke dorpje is even heilig als de grootste eucharistieviering met de paus in Rome. Als deelnemer zit je overal even goed. Er is niemand in Rome die daaraan twijfelt. De gelijkheid voor God manifesteert zich op die manier ook reeds in onze aardse werkelijkheid. En dat is net zo mooi. 

Image by dozemode from Pixabay