Het floers dat de naties bedekt

In Jesaja 25, 6-10a lezen we: “Op deze berg zal Hij, de Heer der hemelse machten, de sluier verscheuren die ligt over alle volkeren, en het floers dat alle naties bedekt.” Jesaja gebruikt  meesterlijke beeldspraak voor het wanhopig verlangen naar een tijd van vrede, een hemels Jeruzalem. ‘Het floers’ waarvan sprake, betekent hier het rouwkleed dat weduwen droegen als hun echtgenoot gesneuveld was in de oorlog. In onze Vlaamse velden was het floers het typische ‘dentelle’, het kantwerk dat weduwen over gelaat en schouders droegen bij de begrafenis van hun gesneuvelde echtgenoot. Op de foto zie je hoe de soldatengraven een visueel kantwerk vormen over het land van Langemark in de streek van Ieper. Het floers dat de naties bedekt, kan dan staan voor het verdriet van alle achtergeblevenen in alle oorlogen.

Maar als Jesaja schrijft dat God de sluier zal verscheuren, dan bedoelt hij dat die sluier ook een belemmering is voor duurzame vrede. Er is niet alleen het verdriet, er blijft ook de heerschappij van de dood zelf: rancune, haat, laster, leugen, wederzijdse verdachtmaking, gevoel van onrecht en onvrede in de harten van de mensen. Die onvrede doet ons kiezen voor oorlogszuchtige leiders. We laten ons telkens opnieuw opzetten tegen onze vermeende vijanden en op die manier raken we telkens weer bedekt door het rouwkleed. De oorlogslogica houdt zichzelf in stand. We raken er niet van verlost.

Het is ongelooflijk hoe veel mensen in de sociale media meegaan in de oorlogsretoriek en zelfs in het regelrecht verspreiden van oorlogspropaganda. Ik zou het nog kunnen begrijpen van mensen die familieleden of huis verloren hadden in de oorlog maar ik kan het daarom nog niet goedkeuren. Maar mensen uit Vlaams-Brabant die haat prediken? Goed geschoolde mensen die hier in warme huizen wonen? Waarom doen zij dat? Waarom hebben zij bewondering voor oorlogszuchtige leiders, die met hun stoere praat vooral anderen naar het front willen sturen? De haat moet eerst verdwijnen voor er echte vrede kan komen. Een duurzame vrede kan er alleen komen met de koestering van vrede in het eigen hart.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Brothers in Arms, The Armed Man en naar De wedijver tussen de naties.

Foto: Duitse militaire begraafplaats “Studentenfriedhof” in Langemark november 2025 ©Wim Lahaye

Alkibiades

(Geen echte spoilers hier, maar wie het boek sowieso zal gaan lezen, kan ook opteren voor een lectuur in totale onbevangenheid.)

2430 Jaar geleden stierf Alkibiades op het veld van eer, en wellicht gebeurde dat in deze erg toepasselijke novembermaand. Maar Alkibiades is niet dood. Wanneer Ilja Leonard Pfeijffer het graf van Alkibiades in Melissa (Klein-Azië) zal vinden, zal het graf leeg zijn. Het is Pfeijffers eigen schuld. Hij heeft met dit magnum opus Alkibiades even onsterfelijk gemaakt als Achilles en Odysseus. Een held heeft graf noch huis.

Dit is werkelijk een prachtig episch verhaal, een boek waarvan ik genoten heb. Ik kwam ermee terug op de plekken die we als jonge mannen met de rugzak bezocht hadden: de steden van Pamfylië, zoals Perge en Aspendos en de steden van Ionië, zoals Efeze, Milete, Priëne, en uiteraard ook Griekenland zelf. Het boek bevat alles wat mannen leuk vinden: filosofie, politiek, strategie, scheepvaart, vechtsport en nog een paar andere dingen die de volle overgave van lichaam en ziel vergen.

Met dit boek krijg je niet alleen een goed overzicht van de belangrijkste feiten in Athenes hoogdagen. Je gaat ook beter het verband zien bv. tussen de Peloponnesische oorlogen met Sparta en de oorlogen met de Perzen. Maar het boek is ook een geromantiseerd verhaal van een personage dat de hybris had zijn stempel te drukken op die gebeurtenissen.

Alkibiades koppelt grenzeloze ambitie, dadendrang en zelfvertrouwen aan elkaar. Het hoogste bereikt te hebben volstond voor hem niet als er bovendien ook niet de mogelijkheid bestond om dat op een onnavolgbare wijze te doen. Zelf ben ik altijd geïnteresseerd in de rol van de goden bij het sturen van leidinggevende figuren.

Zoals we al leerden bij Epictetus, moet je, zelfs in de diepste ellende, erop vertrouwen dat de goden het uiteindelijk goed met je voorhebben, ook al moet je, gezien de chaos in de Griekse godenwereld, soms lang wachten op dat uiteindelijk. Sokrates benadrukte als goede Stoïcijn dat het beter is onrecht te ondergaan dan onrechtvaardig te zijn. Alkibiades gelooft hem wel, maar zijn enige maatstaf voor het recht is het belang van Athene. Zijn persoonlijke ijdelheid is nooit strijdig met dat principe, simpelweg omdat hij de beste is.

Interessant en beklemmend voor ons is de teloorgang van de democratie. De democratie van Perikles kon maar bestaan omdat het volk Perikles zo sterk vertrouwde dat die zelf de heerschappij mocht uitoefenen. Vrijheid en individueel welzijn (de sterktes van Athene) bleken ook moeilijk te combineren met gemeenschapszin (de sterkte van Sparta). De bouw van het Parthenon steunde op het inzicht dat ‘de glorie van de publieke zaak voordeliger is voor burgers dan individueel welzijn in een vernederde staat’. Zit ons Avondland vandaag opgesloten in die tweede toestand, omdat het geen verbindend project heeft?

Het niet kunnen delen van macht leidde tot ochlocratie, oligarchie, dictatuur en uiteindelijk tot een moorddadige anarchie in de stad. Interessant en herkenbaar is de angst van de landadel voor nieuwkomers. Zeer hedendaags klinkt ook het relaas van Anteia die zich erover verbaasde hoe niemand nog opkeek van leugens en misdrijven.

De onvermijdelijkheid van oorlog werd eerder besproken in Vrede en oorlog. Scheepvaart op de Middellandse zee kwam ook voor in het levensverhaal van Paulus en in Hanno’s Wanderlust.

Wie zijn angst voor dikkere boeken wil overwinnen, moet hier zijn kans wagen. De kans dat je de draad verliest, is behoorlijk klein. De kans dat je niet meer kan stoppen, is behoorlijk groot.

Het doopsel van Cornelius

Vandaag gedenken we het doopsel van de Romeinse honderdman Cornelius. Het verhaal staat beschreven in de Handelingen der Apostelen. Door de goddelijke Voorzienigheid komt Petrus in contact met de Romeinse honderdman Cornelius en een aantal gezellen. In hun bijzijn beleven ze allemaal een gevoel van goddelijke herkenning en verlichting, een tweede Pinksteren. Petrus roept het uit: “Nu besef ik pas goed dat er bij God geen aanzien des persoons bestaat!”

Het verhaal wordt soms uitgebeeld op doopvonten en in baptisteria, dat zijn vaak-achthoekige nevengebouwtjes van kerken die speciaal voor doopsels gebouwd werden. De afbeelding op de doopvont van de Sint-Bartholomeuskerk in Luik, gemaakt door Reinier van Hoei, is van een ontroerende schoonheid.

Het is een mijlpaal in het universeel worden van de Kerk. Het christen zijn wordt via een doopsel toegankelijk gemaakt voor alle mensen. Hoewel bekeringsijver al lang niet meer zoals vroeger wordt aanbevolen, belijden we toch dat onze Kerk ‘universeel’ is, dat wil zeggen, open voor iedereen, en tegelijk ook gericht op het heil van alle mensen. En wonderwel geldt dat dus ook voor diegenen die de Kerk de rug toegekeerd hebben of inmiddels onverschillig geworden zijn. Terugkeer naar de Kerk is dus altijd mogelijk, voor iedereen. Dat is nu eenmaal eigen aan het christendom.

Ik verwijs ook naar mijn blogs De schoonheid van het geloof en naar De troost van de kunst – de kunst van de troost

Foto: door Jean-Pol GRANDMONT - Eigen werk, CC BY-SA 2.5, Koppeling

De verrassende nabijheid van de hemel

Vandaag vieren we het feest van de aartsengelen. Al degenen die Michaël, Rafaël of Gabriël heten, mag je vandaag een gelukkige naamdag wensen. De Bijbelverhalen over de aartsengelen moesten de gelovigen moed doen scheppen. Ook al was dit leven een tranendal, er bestond een hemel om naar te verlangen. Die lag misschien niet direct binnen ons bereik, maar er waren wel wezens die ons op aarde konden komen bijstaan.

De hedendaagse mens heeft de materiële hemel alvast toegankelijk gemaakt met ruimteschepen. Je moet wel miljardair zijn om zelf je ticket te kunnen betalen. Toch is de hemelse heerlijkheid nog ver van ons verwijderd. In deze wereld zien we oorlog, honger en onrecht. Op de werkplaats ervaren we onenigheid en stress. In de gezinnen blijken we soms vreemden voor elkaar. Paulus zei het al: “De hele natuur kreunt en lijdt in barensweeën”. Ondanks of misschien net omwille van onze welvaart twijfelen we aan het voortbestaan van het Avondland.

De toegang tot de hemel lijkt aartsmoeilijk, maar is dat wel zo? Als Jezus zegt dat het voor de rijke moeilijker is in de hemel te komen dan voor een kameel om door het oog van de naald te kruipen, bedoelt hij niet dat het God is, die de toegang moeilijk maakt. Integendeel, het is de zelfgenoegzaamheid van de rijke zelf die de werkelijke belemmering is. De rijke belemmert zichzelf in de hemel te komen. Het is geen ijzeren poort die de doorgang belemmert. De hindernis is inwendig. Het Rijk Gods is een kwestie van kijken.

We moeten inderdaad op een andere manier naar de wereld leren kijken. We moeten oog hebben voor de aanwezigheid van engelen, dat zijn goede mensen onder ons. Het goede prijzen werkt aanstekelijk. We moeten oog hebben voor de wonderen die zich rondom ons voltrekken. We moeten vooral oog hebben voor het zijnswonder dat zich voor onze ogen manifesteert.

Zoek niet wat je al hebt. Heb je geen gouden lepels, dan kan je vandaag toch al rijstpap eten met inox lepels, hier op aarde. Erik Borgman bracht me dit inzicht in zijn boek Leven van wat komt. Het Rijk Gods is al ophanden. Ook de evangelist Johannes maakt het ons duidelijk. Het Rijk Gods werd door Jezus zelf afgekondigd. De Verlossing is er al en ze is niet omkeerbaar. Vrede zij u.

Ik verwijs ook naar mijn blog Geloven in het hiernumaals.

Foto: wijwater bekken Sankt Michaelskirche Munchen 2018©Wim Lahaye

Integriteit aan de universiteit

De democratisering van het onderwijs heeft naast grote voordelen ook een aantal nadelen gehad. Met het aantal studenten en studierichtingen groeide ook het aantal professoren en docenten. Men zocht naar manieren om ook bij de professoren en docenten het kaf van het koren te scheiden. Het gezonde mechanisme van de kwalitatieve peer review groeide uit tot de meer kwantitatieve benadering van “publish or perish”. Een factor die uit het oog verloren werd, is de academische integriteit. Integriteit staat altijd onder druk in een meritocratie. Integriteit aan de universiteit houdt in dat academici:

(1)   Eerlijk zijn over de inhoud die ze aanbieden. Die eerlijkheid houdt ook in dat men bescheiden blijft over de geldigheid en de maatschappelijke impact van de inhoud. Die inhoud kan best op een ‘wetenschappelijke’ manier geformuleerd worden. Suggestieve taal is in een wetenschappelijk artikel uit den boze.

(2)    Eerlijk zijn In de erkenning van de bronnen. Academici maken geen gebruik van plagiaat en zijn eerlijk bij het gebruik van Artificiële Intelligentie.

(3)    Eerlijk streven naar maatschappelijke relevantie in de keuze van onderzoeksonderwerpen. De reden is dat onderzoek werkingsmiddelen van de overheid, en dus van de ganse maatschappij opslorpt.

(4)    Gewetensvol zijn in het gebruik van hun tijd en hun bekendheid in de media. Een wijze professor maakt een afweging tussen maatschappelijke noodzaak en entertainment gehalte. Gaat het entertainmentgehalte te ver, dan zoekt de professor terug het eigen labo op, en niet de volgende TV-studio.

In de wetenschap staan de vaststellingen steeds boven de ego’s van de wetenschapsbeoefenaars. Wetenschap vergt nederigheid. Nederigheid is het beste antidotum tegen de afbrokkeling van het respect voor wetenschappelijk werk.

Of professoren links of rechts zijn, is eigenlijk niet belangrijk. Ze moeten het onderling natuurlijk wel eens raken over de inrichting van het onderwijs. Hoe belangrijk is het aanbieden van gelijke kansen, wetende dat alle studenten met een ongelijke achtergrond starten? Moet een universiteit een inclusief beleid voeren en is dat wel mogelijk met een gelijke behandeling van ongelijken? Als je kiest voor een ongelijke behandeling, zou je dat best niet onder de mat vegen, maar openlijk erkennen. We wensen de professoren alle succes in het oplossen van dit vraagstuk.

Integriteit is belangrijker dan competentie en competentie is belangrijker dan succes. Het is een principe dat ik eerder in deze blog de ongelijkheid van Confucius genoemd heb. En academische vrijheid is niet absoluut. Het is altijd vrijheid binnen de perken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vier weken geleden: De strijd om het hart van het kind.

Foto: bron KU Leuven | Rob Stevens

De ongemakkelijke stoel van het schuldgevoel

Op het eerste gezicht zou je denken dat met de godsdienst ook het schuldgevoel minder gecultiveerd wordt. Alleszins wordt kinderen op het hart gedrukt dat ze zich vooral nergens schuldig over moeten voelen, dit in tegenstelling tot het klimaat van schuld dat vroeger wel eens aan de internaten gecultiveerd werd. Individuele vrijheid staat nu centraal. Hebben we met het verlaten van God ook elk schuldgevoel achtergelaten?

We doen er weliswaar alles aan om geen pijn van schuldbesef te voelen, maar anderzijds vinden we toch dat anderen wel wat meer schuldgevoel zouden mogen hebben. We denken aan miljardairs, politici, en gebruikers van bedrijfswagens die op kosten van de maatschappij files mogen creëren. Een zeker schuldgevoel kan inderdaad heilzaam zijn, want iemand met schuldgevoel zal allicht meer initiatieven nemen om het in de toekomst beter te doen.

Maar dat laatste is nu net een belangrijke reden waarom we voor onszelf niet erg houden van schuldgevoel. Inderdaad, er kunnen implicaties zijn. Wie in het verleden anderen uitgebuit heeft of wie het milieu vervuild heeft, kan misschien niet anders dan een compensatie voorstellen aan zijn slachtoffers. Zo ontstond er recent nogal wat ophef rond de vraag of het westen zich schuldig mocht voelen aan de uitbuiting van de voormalige koloniën.

Vanuit de rechtse hoek werd heftig geprotesteerd. Rechts vond net dat we geen enkel schuldgevoel mochten koesteren. Daarbij werd merkwaardig genoeg niet verwezen naar de al bestaande ontwikkelingssamenwerking. Blijkbaar zijn we daar niet zo fier op. Er werd vooral de nadruk gelegd op de bijzondere verwezenlijkingen van het westen op wereldvlak. Men vond dat de koloniën eerder dankbaar moesten zijn tegenover hun moederlanden, tegenover ons dus. Het horrorscenario van terugbetalingen werd snel en efficiënt in de vergeetput gegooid, en ook voor links was dat een hele opluchting.

Er wordt nogal paniekerig gedaan. Een volledige schuldontkenning is gewoonlijk nadelig voor beide partijen. Een meer genuanceerd schuldbesef al dan niet in expliciete bewoordingen, maar zichtbaar aanleiding gevend tot gedragsverandering is waarschijnlijk heilzamer voor beide partijen. Gewoonlijk gaat de andere partij dan ook over tot een zeker schuldbesef, zoniet tot een verhoogd verantwoordelijkheidsbesef.

Men gaat er van uit dat sommige wandaden nooit te vergeven zijn. Het christendom ontkent dat; vergeten kan moeilijk zijn, maar vergeving is altijd mogelijk. Publieke schuldbelijdenissen kunnen zinvol zijn, op voorwaarde dat ze spontaan en sereen gebeuren, zonder misbruikt te worden voor politieke doeleinden.

Afbeelding bron: cartoon uit bizarrocomics.com via Facebook0

Aporofobie

Aporofobie betekent armoede-angst of armoede-aversie (*). Het maatschappelijk debat zou eigenlijk meer rond aporofobie moeten draaien dan rond racisme, want racisme is een gevolg van aporofobie en niet omgekeerd.

‘Rijken’ of ‘welgestelden’ die niet zo vrijgevig zijn, hebben vaak een afkeer van armoedzaaiers, en meestal ook van linkse intellectuelen. Dat is logisch. Onze maatschappij organiseert competities tussen ongelijken en deelt daarna de prijzen uit. De armoede ‘daagt de rijkdom uit’ en stelt die meritocratie in vraag. De rijke voelt armoede aan als een bedreiging van zijn positie. In geval van oproer of diefstal is die dreiging ook zeer reëel. Daarom zoeken rijken liefst elkaars gezelschap op. Dat leidt tot het matteüseffect en tot het daarvan afgeleide geografisch matteüseffect (denk aan de mooie villawijken in het Zoute). Rijken en welgestelden hebben er werkelijk alles voor over om niet te moeten leven tussen armoedzaaiers, en al zeker niet als die armoedzaaiers zeer herkenbaar zijn vanwege hun verschillend uiterlijk.

De ruk naar rechts die we in onze maatschappij waarnemen, heeft vooral te maken met de angst dat vrijgevigheid armoede aantrekt, en dat we in het Avondland overspoeld zouden kunnen worden door armoede, zeker als onze economie zo blijft slabakken. Ter geruststelling: dat gebeurt eigenlijk nu al, met zichtbare gevolgen in onze steden. Die angst is dus niet onterecht maar ze leidt momenteel tot verlamming. Die verlamming wordt veroorzaakt door het verziekte maatschappelijk debat.

Zowel bij de opiniemakers als bij de academici zijn er linkse en rechtse bubbels ontstaan die elkaar bekampen. Aan de rechterzijde beginnen groepjes wetenschappers zich opnieuw vragen te stellen waarvan we dachten dat ze allang beantwoord waren. Is intelligentie of bekwaamheid direct gelinkt aan ras of etnie? Is er ook een correlatie met culturele achterstand en/of godsdienstige aanhorigheid? Je zou denken dat het dan aan links is om het correcte verband met de harde sociaaleconomische werkelijkheid te leggen, maar neen hoor: voor de linkse groep mogen de vragen zelfs niet gesteld worden. Dat komt omdat de linkse elite inmiddels vasthangt in haar eigen meritocratie. Het Golem effect bestaat natuurlijk ook wel, maar aan de linkerzijde blijven de meesten in het racisme discours hangen. De rechtse groep verwijt de linkse dat de zaak zelfs niet onderzocht mag worden en breekt een lans voor de academische vrijheid. Of die vrijheid op een integere wijze gebruikt wordt, blijft een grote vraag.

Het werpt een schaduw over de sociale wetenschappen. Maar misschien moeten we het gepolariseerd debat zelf beschouwen als een maatschappelijk zoeken naar waarheid. De controverse zelf is dan de bron van waarheid. De sereniteit is wel heel ver weg. Op lange termijn zal het waarschijnlijk leiden tot een catharsis in de humane wetenschappen.

Ik verwijs naar mijn blogs De afkeer van ongemakkelijke waarheden en naar Armoede, oorzaak van alle problemen.

(*) Academische Stichting Leuven, Karakter 90, “Van armoede-angst tot armenhaat”, Ides Nicaise

Foto: Sint Thomas van Villanova, patroon van de collectanten, bron The Augustinians