O Tempora, O Mores!

“O tijden, o zeden!” De uitspraak komt uit de eerste Catilinarische rede van Marcus Tullius Cicero. Cicero heeft met zijn spreuk het cultuurpessimisme een gelaat gegeven. De nestor van de piraten van Asterix heeft deze wijsheid zeker nog geciteerd als ervaren schipbreukeling. In de vijfde eeuw werd van Sint Modestus van Trier verteld dat hij standhield in een tijd van zedelijk verval onder de Merovingische koningen en hun gevolg. Leven we ook vandaag in een tijd van zedelijk verval?

Alles wijst erop. Er bestaat vandaag een toenemende verwarring over wat correct is. Er is algemeen slechts een zwakke consensus over de geldigheid van normen en waarden. En het gaat zoals bij de Merovingers samen met economisch verval en verslapte waakzaamheid en weerbaarheid, zeg maar een algemene decadentie. In zijn geschiedenis van de vooruitgang stelt Rutger Bregman dat de zogenaamde normatieve ophoging net integendeel een teken kan zijn van morele vooruitgang. De normatieve ophoging is het feit dat we minder tolerant geworden zijn voor dingen als slavernij, geweld tegen vrouwen en kinderen of rassendiscriminatie. Misschien maken we nu een tijdelijke maatschappelijke regressie mee die tegen de algemeen voorwaartse trend ingaat. 

Om moreel verval tegen te gaan, moet je ook economisch verval tegengaan. Het economisch verval wordt zichtbaar in de manier waarop mensen niet willen samenwerken naar gemeenschappelijke doelstellingen. We ervaren elkaars agenda’s, inclusief onze intenties, als conflicterend, terwijl dat niet zo zou mogen zijn. Eigenlijk werken we niet echt; we controleren het werk van anderen die zelf controleren. We hebben altijd veel kritiek op het werk van anderen. Maar als we eerlijk zijn, moeten we wel constateren dat we allemaal onproductief zijn door onze slechte samenwerking.

We leven in een oppervlakkige roes, een maalstroom waarin minder fundamenteel verandert dan we zouden denken. Om economische neergang te bestrijden, moet je omgekeerd ook morele neergang bestrijden. Laten we alvast een begin maken door onze morele oppervlakkigheid te bestrijden.

Afbeelding uit Asterix en Cleopatra

Iets maken

Ik herinner me nog goed mijn eerste werkdagen als pas afgestudeerd ingenieur bij den Bell. De ruimtevaartafdeling waar ik terecht kwam, bestond uit jonge ingenieurs en oudere werknemers die vaak zonder diploma vakkennis en ervaring hadden kunnen verwerven. Ze vertelden me: “Je zal hier ‘iets leren maken’ en je zal ontdekken wat daar allemaal bij komt kijken en hoe lastig dat is.”

“Den Bell” was nog een echt OEM bedrijf, een zogenaamde Original Equipment Manufacturer. De producten van Bell werden daar bedacht, uitgetekend, vervaardigd, getest, verkocht en ondersteund naar de klant. Later in mijn loopbaan leerde ik nog twee andere bedrijven kennen in de satellietnavigatie die ook zelf hardware en/of software ontwikkelen voor toestellen die ze daarna zelf op de markt brengen. Het zijn deze bedrijven die ‘par excellence’ de weerbaarheid van onze economie in stand houden. Ze verdienen een bijzondere erkenning en bescherming, want het is een hard bestaan.

De jobs in dit soort bedrijven die nog ‘iets maken’, behoren tot de meest uitdagende in de arbeidsmarkten van ingenieurs en technici. Het gaat over systeemkennis, analoge en digitale elektronica, software, mechanische opbouw, enzoverder. De toestellen moeten vaak onder de meest diverse omstandigheden kunnen blijven werken en dat moet allemaal getest worden. Het duurt dan ook jaren om dergelijk vakmanschap op te bouwen, maar de volatiele job markten laten dat niet altijd toe. Onze hoge loonkosten maken dat onze ingenieurs comfortabeler aan de slag kunnen in banken dan in de industrieën waar hun kunde werkelijk betekenis krijgt. Een goede maatregel zou zijn om negatieve belastingen te heffen bij de werknemers van deze industrieën.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: the Engineers Courageous Mastery en Ode to Industry.

Image by dujin yun from Pixabay

Rerum Artificialum Intelligentium

Het christendom is niet zomaar een godsdienst. Het is een revolutionaire beweging. Paus Leo XIV wees er ook al op dat ons rechtvaardigheidsgevoel ons geloof voorafgaat. Heiligheid kan niet zonder rechtvaardigheid. Onze wereld verdient beter dan Gaza, Oekraïne en Soedan. De Kerk kiest de zijde van de verdrukten.

Dat is ook de reden geweest waarom de Romeinse keizers (Nero, Decius, Diocletianus …) de eerste christenen zo zwaar vervolgden. Maar het is ook de bron van het succes van de Kerk. Het bloed van de martelaren liet paradoxaal de beweging spectaculair groeien. De relieken ondersteunden in de middeleeuwen de marketing van kerk en stad. De Kerk kwam in een establishment-rol, zodat de algemene bekommernis over sociale verdrukking enigszins achteruitging. De bekommernis leefde wel verder op lokaal vlak waar gasthuizen in steden de eerste vormen van sociale zekerheid begonnen te organiseren. Het waren mensen als Adolf Daens, Leo XIII en Edward Poppe die inzagen dat de kerk haar sociale rol versterkt moest opnemen in het industrieel tijdperk.

Edward Poppe is misschien minder bekend. Hij was een priester uit Temse die de sociale leer van de Kerk zeer ter harte nam. Zijn heilig vuur moet grote indruk gemaakt hebben bij zijn tijdgenoten. We gedenken hem jaarlijks op 10 juni.

Zijn we nu in een nieuwe verdrukking beland of moeten we eerder spreken over een collectieve waanzin? Ten eerste komen we tot een steeds grotere inkomensongelijkheid. Dat heeft te maken met onze schijn-meritocratie, een collectieve cultuur van dwang, gierigheid en hyperactiviteit waarin er nooit genoeg is voor iedereen. Aan de basis daarvan liggen reusachtige cohorten van academisch geschoolden die hun behaalde graad beschouwen als een opstap naar persoonlijk succes en niet als een oproep tot dienstbaarheid aan de maatschappij. Ten tweede, als gevolg van het eerste, zien we een enorme kaalslag ontstaan met grote ecologische gevolgen. En tenslotte vinden we ook verdrukking in nieuwe vreemdsoortige vormen: mentale verdrukking in bedrijven en zelfverdrukking tot burn-out bij medewerkers.

Het heilige dat we vroeger vereerden, keren we de rug toe en we staren nu met open mond naar luidruchtige miljardairs. Het zijn allemaal gevolgen van onze afgoderij aan de Mammon. We onthouden erkenning aan wie het eigenlijk wel verdient en we verlenen erkenning aan wie het niet verdient.

Recent is er ook de ontmenselijking door artificiële intelligentie: het onethisch en onoordeelkundig omgaan met artificiële intelligentie. Het verspillen van gigantische hoeveelheden aan kostbare hulpmiddelen: apparatuur, energie en menselijke tijd, en dat louter voor kleinmoedig vertier in de sociale media. Deskundigheid wordt ontmenselijkt tot een vraag en antwoordspel tussen dwazen en machines. De nieuwe Grote Verdrukking is er al.

Ik verwijs ook naar mijn blog: De diepe kloof tussen waarde en waardering.

Foto: Interieur van Antonio Gaudi's Sagrada Familia kerk in Barcelona
- Image by Кирилл Соболев from Pixabay 

De Klimaatschok

In wetenschappelijke kringen staat de klimaatverandering -door menselijke hand- al lang niet meer ter discussie. Meer nauwkeurige waarnemingen en berekeningen zijn natuurlijk altijd wenselijk, maar het is onwaarschijnlijk dat die de overduidelijke bevindingen zullen corrigeren. Nieuwe politieke heersers  kunnen die bevindingen niet veranderen. Maar in de sociale media is de klimaatverandering meer dan ooit een gepolariseerd thema. Iedereen zou nochtans gewoon het boek van Geert Noels, Kristof Eggermont en Yanaika Denoyelle kunnen lezen.

Voor ons land blijkt de transitie van een fossiel-koolwaterstof gebaseerde economie naar een CO2-neutrale economie misschien niet eenvoudig, maar toch haalbaar te zijn. De auteurs hebben in dit boek alle mogelijke maatregelen in kaart gebracht en becijferd.

De maatschappelijke discussie draait bijna altijd rond twee vragen die de wetenschap misschien ook nog niet 100% kan oplossen. Hoe dringend is dit? En daarmee samenhangend: wie zal dat betalen? Klimaatontkenners en klimaatsceptici zijn vooral bang voor kosten en comfortverlies. Men verliest nogal snel uit het oog hoeveel opbrengsten zo'n transitie kan opleveren in de vorm van directe besparingen maar ook in de vorm van innovatieve technologieën die ons leven verbeteren (minder file en minder geluidsoverlast bijvoorbeeld).

Wachten tot anderen het probleem oplossen kan economisch nadelig uitvallen. In het boek wordt wel terecht gewag gemaakt van het matteüseffect, de vaststelling dat klimaatsubsidies en overeenkomstige ecologische besparingen vaak terechtkomen bij de beter begoeden. Maar het is ook aan hen om het voortouw te nemen in de nodige verandering.

Dit boek is een zeer aan te raden ‘no-nonsense’ boek over de klimaattransitie. Ik verwijs ook naar mijn blogs Tantus labor non sit cassus, Voedselkilometers en Econoshock 2.0.

Iedereen aan 't werk!

In dit uitmuntend boek* doet Jan Denys het relaas van vijftig jaar arbeidsmarktbeleid in ons land. De rode draad is het streven naar volledige werkgelegenheid, wat neerkomt op een lage werkloosheid en een hoge werkzaamheidsgraad in de diverse lagen van de bevolking. Merkwaardig is dat ons land deze doelstelling steeds dichter benadert, zij het als reus met lemen voeten.

Als iedereen aan het werk is, zijn daarom nog niet alle problemen opgelost. Beschikbaar werk en beschikbaar geld lopen niet altijd gelijk. Meer en langer werken brengt niet evenredig meer geld in de lade. Globaal zal de productiviteit van de werkenden moeten stijgen om alles betaalbaar te houden. En dan is er nog werk aan 'de kwaliteit van werk'. En aan de fiscaliteit natuurlijk.

Jan Denys durft oude verworvenheden in vraag stellen. Zo zijn er nog steeds de grote ontslagvergoedingen die hun doel missen in een arbeidsmarkt van grote werkgelegenheid. Vaak beschermen ze net de minst kwetsbaren, terwijl de meest kwetsbaren er vaak geen recht op hebben.

Dit boek corrigeerde mijn beeld van het politiek beleid in dit domein. Mijn beeld was dat de politiek wat aanmodderde tussen belangen van werkgevers en vakbonden, maar dat de arbeidsmarkt vooral de speelbal was van economische conjunctuur en demografische ontwikkelingen. Dit boek toont aan dat de opeenvolgende ministers van werk wel degelijk, zij het met wisselend succes, een invloed gehad hebben op de evolutie van onze arbeidsmarkt. Het blijkt ook dat België zonder de EU wellicht veel minder vooruitgang zou geboekt hebben in het behalen van de arbeidsmarktdoelstellingen.

De auteur pleit ervoor om collectieve en individuele ontslagen te dedramatiseren. De werkzekerheid bestaat niet in de continuïteit van een enkele job, maar in de continuïteit van de verworven competenties. Onze economie zou minder moeten inzetten op onvoorbereide ontslagen en meer op geleidelijke job transities. Het zou kunnen leiden tot een ontslagvrije samenleving.

Dit boek verschaft een maatschappelijk inzicht in een domein waarvan de media vooral de conflicten uitvergroten. Het bevat veel expertise maar is toch toegankelijk. Het zou verplichte lectuur moeten zijn voor onze beleidsmakers en misschien ook voor hun talrijke critici. Nooit gedacht dat een magnum opus over arbeidsmarktbeleid zo interessant kon zijn.

We blijven dus zwoegen in dit tranendal. Ik verwijs ook naar mijn blogs “Zie ons doen” en “Knelpuntberoepen structureel ondergefinancierd”.

(*) Uitgegeven bij Ertsberg

Onze maritieme roeping

Brussel en Antwerpen liggen maar 50 km uit elkaar. Maar het lijkt soms een lichtjaar te zijn. Het havenbedrijf is belangrijk voor verleden, heden en toekomst. Onze politici, onze pers en onze medeburgers schijnen dat niet altijd goed te beseffen. Ongeveer 25% van onze rijkdom is direct of indirect gerelateerd aan de aanwezigheid van zeehavens in Vlaanderen.

Hoe komt dat? Het lijkt evident maar havens zijn belangrijke knooppunten van logistiek. Havens moeten geconnecteerd zijn met het binnenland en met elkaar via een zogenaamd multimodaal netwerk, waarbij je telkens de snelste en duurzaamste weg kiest voor iedere verplaatsing. Ons dicht bevolkt land, met kleine onderling verbonden steden, biedt heel wat mogelijkheden, maar ook heel wat uitdagingen inzake logistiek. Mobiliteit is misschien wel dé grote flessenhals van onze economie. Er is nog gigantisch veel werk te verrichten, maar Flanders Space en VIL bekijken de mogelijkheden van het hyperloop project. Brussel en Antwerpen blijven dan wel 50 km uit elkaar liggen maar het traject kan blijkbaar ook in zes minuten!

Ons roemrijk maritiem verleden heeft er nu wel een aantal interessante plekken bij, zoals het museum MAS en het Red Star Line museum. Misschien verdienen de oude scheepswerven in Hoboken een beetje herwaardering. Ons maritiem verleden verdient inderdaad bescherming. Maar krijgen ons maritiem heden en onze maritieme toekomst wel altijd de aandacht die ze verdienen? Als ze in het nieuws komen heeft dat altijd te maken met rampen en geschrapte milieuvergunningen. Hyperloop en andere toekomstprojecten kunnen het nieuws positiever kleuren. En er leven nog heel wat andere ideeën.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Aan de rand van de wereld en Zie ons doen. De natuurlijke rijkdom van Vlaanderen kwam ook aan bod in mijn Vlaamse canon over geschiedenis.

Foto: Rijnkaai Antwerpen 2023 ©Wim Lahaye

Hoog tijd voor rekeningrijden

Het principe van rekeningrijden is eenvoudig. Een toestel in je wagen registreert op elk tijdstip de weg die je op dat ogenblik gebruikt. Op het einde van de maand krijg je de rekening. Heb je veel drukke wegen gebruikt tijdens de spitsuren, betaal je veel. Heb je dat niet gedaan, betaal je weinig. Rekeningrijden maakt gebruik van satelliet navigatie technologie. Dankzij aangepaste ICT technologie is er geen enkel gevaar voor de privacy.

Professoren Bruno De Borger (UAntwerpen) en Stef Proost (KU Leuven) brachten het onderwerp ter sprake in hun publicatie 'De begroting en de zwaar gesubsidieerde mobiliteit'. Op het eerste gezicht zou je de fileproblematiek kunnen proberen oplossen door hogere accijnzen op brandstoffen, maar we weten eigenlijk al dat dat niet werkt. Je moet immers niet alleen de globale CO2 uitstoot aanpakken, je moet ook de meer lokale problemen rond het autoverkeer aanpakken: lokale luchtverontreiniging zoals roetdeeltjes en stikstofoxides, lawaai, ongevallen, saturatie van de wegen en het daarmee gepaard gaande economische tijdverlies. En met accijnzen op fossiele brandstoffen kan je eigenaars van elektrische auto's niet aanmoedigen om spitsuur-files te vermijden door de trein te nemen.

Zonder rekeningrijden komen we in een merkwaardige onrechtvaardigheid terecht. De overheid subsidieert de elektrische wagens van rijke mensen die zelf hun wagen noch hun brandstof moeten betalen. Gewone mensen zien zich genoodzaakt wagens op fossiele brandstof te kopen en kunnen voor de uitoefening van hun beroep (kleine zelfstandigen) toch aangewezen zijn op die wagen en de bijhorende brandstof. Het rekeningrijden zorgt er tenminste voor dat de elektrische wagens met een gepaste rekening ook ontmoedigd worden om files te vergroten. Een boer die op het platteland met zijn tractor rijdt, stoort niemand en kan dank zij het rekeningrijden toch een veel lagere rekening krijgen dan een flitsende Tesla op de Brusselse ring op maandagochtend.

Niemand hoeft bang te zijn. Het rekeningrijden zal de globale kosten voor de maatschappij fors verlagen en zal meer orde brengen op onze wegen. Iedereen wint. Het zal voor een rationeler en rechtvaardiger gebruik van onze wegen zorgen. Het verkeersprobleem is oplosbaar.

Afbeelding van TRANG NGUYEN via Pixabay

Land van Overvloed

Weinig landgenoten realiseren zich dat wij een land van overvloed hebben. Gunstige omstandigheden lieten toe dat relatief kleine riviersteden als Doornik zich een kathedraal van een kathedraal konden veroorloven. We schrijven dat graag toe aan de werklust in onze streken, maar we hebben vooral een enorm goede ligging in Europa. Net als in Italië ontstonden talrijke steden aan onze rivieren en die werden verbluffend rijk door de handel die hier ontstond.

In de wereld zijn bijna alle rivierdelta’s dicht bevolkt, weliswaar zijn ze niet allemaal rijk. Maar hier bij ons in de Lage Landen komen daar nog enkele voordelen bij. We huisvesten de hoofdstad van Europa, van de NAVO, en van zovele organisaties. We doen dat niet altijd efficiënt. Maar kenmerkend is dat we ons weinig bewust zijn van dit voordeel. Probeer je maar eens voor te stellen dat je een Europees project uitvoert vanuit een Balkanland. Brussel is dan heel ver en het reizen is heel duur.  We zijn hier in ons land echt wel te benijden.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: “Strijd om de Stroom” en “Het beloofde land van Willibrord”.

Foto: Doornik 2023©Wim Lahaye

Zie ons doen

Dat Vlamingen dit jaar Europa mogen laten schitteren, kunnen we alleen maar toejuichen. Het is ook prachtig dat men niet alleen inzet op innovatie, maar ook op weerbaarheid en verbinding. Want bij innovatie denken we spontaan aan Flanders Technology & Innovation, met veel demonstraties van ons technisch kunnen, en dat is natuurlijk prachtig, maar het volstaat niet langer in de wereld waarin we leven, en waarin elke natiestaat wel inzet op innovatie. Het is precies in sociale bekommernis dat we nog een eigen verschil kunnen maken. (En ik zeg dat als vader van twee dochters die sociaal werk studeren.)

Startend met sociale bekommernis van onderuit, bekruipen me twee vragen. Ten eerste: hoe kunnen we de jongeren uit de minst fortuinlijke sociale klassen, betrekken bij een hoogfeest van technologie? Het kan niet de bedoeling zijn dat zij zich aan het station vervelen, terwijl ingenieurs in zowat alle sectoren overwerkt raken. Wat ik hier schets, is misschien een grof cliché, maar ik stel met genoegen vast dat de inclusie van alle jongeren werkelijk op de agenda gezet werd, en dat is mooi.

De tweede vraag die me bekruipt, betreft de werkenden. Hoe kunnen we hun welzijn verbeteren? Het gaat hen niet zo goed. Hun weerbaarheid wordt iedere dag tot het uiterste getest. Sommigen werknemers komen niet meer rond met het schamele loon dat zij na belastingen overhouden, terwijl de werkgevers zich blauw betalen om een werknemer in dienst te houden.

In 2023 lag de werkbaarheidsgraad bij werknemers in het Vlaamse Gewest op bijna 52%. Dat is niet veel. Gaan we in Vlaanderen de werknemers gewoon verder sarren met onhaalbare cijfertjes en KPI’s of kiezen we voor een meer kwalitatief beleid, dat de hele persoon, inclusief zijn familiesituatie en welbevinden, op de voet volgt? Een beleid in de geest van nieuwe goede profeten als Simon Sinek en Brené Brown. Een bedrijfscultuur waar loyauteit en vertrouwen de norm is en niet de uitzondering.

Zie ons doen. Zie ook mijn blogs: “Wat we zelf doen, doen we beter”, “Hoe beloon je een werknemer?” en “Soulmade – Bezieling op het werk”.

Afbeelding: Antwerpen vanop MAS 2012 ©Wim Lahaye

Economie en Barmhartigheid

Het woord barmhartigheid komt niet vaak voor in leerboeken economie. Economische theorieën gaan er vaak van uit dat redelijke prijzen het gevolg zijn van goede evenwichten tussen vraag en aanbod. Meer geavanceerde theorieën houden misschien wel rekening met de factor onderhandeling: hoe worden prijzen afgesproken? Een groot pijnpunt in onze economie is dat de meeste onderhandelingen niet tussen gelijken plaatsvinden maar tussen een sterkere partij en een zwakkere. De prijzen zijn vaak niet zo rechtvaardig als ze lijken. In de leerboeken en in de dagelijkse praktijk bestaan er nog geen #metoo bewegingen voor mensen die onrechtvaardige contracten getekend hebben omdat ze in een zwakke positie stonden. Eigenlijk zouden MBA studenten moeten leren dat een onderhandeling tussen ongelijken altijd onethisch is omdat ze in het nadeel van de zwakste uitvalt.

In zijn boek Economics of Good and Evil wijst ook Tomáš Sedláček op dit probleem. In onze wereldhandel is er momenteel een ware kaalslag aan de gang. Ook de rijken worden er onrustig van want ze weten intuïtief dat dit kan eindigen met sociale revolte. Die onrust verklaart het hedendaagse stemgedrag waar journalisten zo verontwaardigd over reageren.

Maar hoe los je dat op? Je kan niet voor elke onderhandeling de mensen eerst op gelijke voet krijgen. Vakbonden proberen dit wel, maar dat lukt niet. Het antwoord is dat je geen duurzame economie kan hebben zonder ingebouwde barmhartigheid. De sterken moeten uit eigen beweging barmhartig en vrijgevig zijn. Ze moeten inzien dat het in hun voordeel is om onvrede te vermijden. De oproepen tot barmhartigheid in de bijbel dienen uiteindelijk ook een economisch doel, maar laat dat niet onze enige drijfveer zijn.

Afbeelding: straatbeeld in Luxor, Egypte 1988 ©Wim Lahaye

De Pedagogie van Projecten

Innovatiebeleid vergt bezinning. De kosten van prestigeprojecten lopen soms hoog op. In de ruimtevaartsector is dat vaak het geval. Dat geldt zeker ook voor de Einstein telescoop die we in Vlaanderen samen met Wallonië, Nederland en Noordrijn-Westfalen willen bouwen. De vraag stelt zich dan waarom prestigeprojecten voor een samenleving belangrijk zijn, in de veronderstelling dat we de verwerving van fundamentele kennis ook aan andere landen kunnen overlaten.

De drie traditionele argumenten die doorgaans gebruikt worden in een antwoord op deze vraag zijn, (1) de economische valorisatie van het project voor de industrie, (2) de verwerving van technische, projectmatige en communicatieve vaardigheden van medewerkers in overeenkomst met de grootte van de uitdaging, (3) daarmee verband houdend, de retentie van talent in eigen land.

Hoewel deze argumenten zeer gegrond zijn, verwijzen ze nog te sterk naar het microniveau van de samenleving. Er wordt nog te weinig gewezen op de macro-effecten voor de samenleving als geheel. Een prestigeproject houdt de samenleving ook globaal veerkrachtig, omdat het de samenleving dwingt tot vormen van samenwerking die er anders nooit zouden geweest zijn. De samenwerking in de Euregio Maas-Rijn zal verder gaan dan het project zelf. Een prestigeproject als de Einstein telescoop zal ook werk leveren aan toekomstige generaties, generaties die op dit moment nog aan hun studies bezig zijn. Prestigeprojecten kunnen een belangrijke inspiratiebron en een motivator voor jong en oud worden.

Een terechte zorg voor politieke overheden is of er dan niet te weinig middelen overblijven voor de sociale behoeften in de samenleving. Ook moet men bedenken dat de reële kosten vaak de begrote kosten overschrijden. Natuurlijk zal een goed valorisatiebeleid ook nagaan wat de impact is in het sociale domein, zeker wat betreft tewerkstelling. Maar een samenleving moet altijd veelzijdig blijven. Vergelijk het met een individu: een individu gaat ook niet alle energie en tijd wijden aan sociale projecten. Het zal af en toe bijzondere uitdagingen aangaan zoals sportprestaties om het lichaam fit te houden. Dat moet met samenlevingen ook gebeuren. Prestigeprojecten houden de samenleving fit en veerkrachtig. De imaginatio zal er wel bij varen.

Ik verwijs ook naar mijn blogs "De wedijver tussen de naties" en “Ode aan de natuurkunde”.

Afbeelding: ‘Reaching for Heaven’ uit de reeks ‘Space Art’ van Filip Ramon, Joris Devos en Jürgen Ingels, zie De verovering van de ruimte.

Wat we zelf doen, doen we beter

De uitspraak dateert van de jaren 1980-1990 toen de Derde Industriële Revolutie Vlaanderen (DIRV) van start ging. Wijlen minister-president Gaston Geens zou in werkelijkheid gezegd hebben: "Wij zullen moeten bewijzen dat wij wat we zelf doen, beter doen", maar de karikatuur ervan was snel gemaakt en werd beter onthouden, ook door mezelf. In die jaren moest Vlaanderen zijn bescheiden en moeizaam verkregen autonomie inderdaad nog waarmaken. Flanders Technology International was een concept dat mij persoonlijk extra motivatie bezorgde om ingenieur te worden. Het wonder IMEC kwam tot stand terwijl ik erin mocht staan, toen nog als student. Vandaag hebben we bruisende innovatiepolen met een Vlaams Instituut voor Biotechnologie en onze Gasthuisberg waar iedere dag medische ontwikkelingen van wereldniveau plaatsvinden. 

We gaan nu verder met Flanders Technology & Innovation maar met meer kennis van zaken en in een hogere versnelling. Maar wat we zelf doen, doen we dat echt beter? We kunnen inderdaad terecht trots zijn op een aantal dingen die inmiddels gerealiseerd zijn, dankzij onze moeizaam bevochten, gedeeltelijke autonomie. Maar er is een gevaar van zelfgenoegzaamheid. Ook de Vlaamse overheidsadministraties zijn nog steeds licht gepolitiseerd, langzaam en risico-afkerig. We raken het iets sneller eens dan in het federale België, maar hebben de onenigheid toch wat in de genen. Vlaanderen kan, moet en zal een voorbeeld nemen aan landen als Nederland, Zweden en Finland waar er een goede traditie bestaat inzake samenwerking tussen overheidsbestuur en economische actoren. (Daar wordt ook wel eens ruzie gemaakt, maar dat blokkeert de zaak niet.)

Het probleem is dat heel wat maatschappelijke uitdagingen een doortastende aanpak vergen en een concrete medewerking van de overheid zelf. Kijk naar het maatschappelijke probleem van de mobiliteit in het verkeer. Het volstaat niet dat een overheid geld geeft aan de industrie en vraagt om het maar op te lossen. Dat werkt gewoonweg niet, omdat de overheid de sleutels van de verkeersinfrastructuur en van de wetgeving in handen heeft. De overheid moet zelf de handen uit de mouwen steken en met de industrie concreet meewerken aan de oplossing van het probleem. Dat betekent dat mensen uit de overheidsadministratie en uit de politiek uit hun comfortzone moeten komen. Ook de bevolking moet bij de nieuwe ontwikkelingen positief betrokken worden. Als dat de bedoeling is van het nieuwe initiatief FTI dan ben ik zeker een voorstander en dan wil ook ik uit mijn comfortzone komen om dit waar te maken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vorig jaar: Is Vlaanderen ambitieus genoeg?

Foto: IMEC toren door Luoxi / Shutterstock.com

 

Wij denken wat u zegt

Dit boek van Chris Taes draagt als ondertitel ‘de taal van het populisme’. Populisme wordt gedefinieerd als een stroming die de wil van het volk boven alle principes plaatst, zelfs boven ethische principes. Populisme geeft vaak uiting aan terecht of onterecht ongenoegen over de gang van zaken in de politiek (bijvoorbeeld over migratie, economie of ecologie). Het richt zich tegen het establishment, vaak met simplistische, sterke woorden.

In het eerste gedeelte van het boek ligt de nadruk sterk op taal en communicatie. De auteur wil ons wapenen tegen de verleiding die uitgaat van die stoere woorden, want vaak zijn ze niets minder dan manipulatief. Dat is wellicht het unieke van dit boek: het geeft inzicht in politieke communicatie en laat toe technieken te herkennen die in sociale media bewust of onbewust gebruikt worden: veralgemeningen, cirkelredeneringen, schijnconclusies (non sequitur), suggestie van causale verbanden en aanvallen op karakter in plaats van inhoud. Die slordigheden komen natuurlijk voor aan beide zijden van de bestaande loopgravenoorlog.

Vervolgens gaat de auteur dieper in op de bronnen van ongenoegen en ongeduld die het populisme voeden. Verrassend is dat hij zijn eerste pijlen richt op onze economie. Die moet dringend kleiner, trager en menselijker worden. Het gigantisme legt alle lasten op de schouders van de werkenden ten voordele van de aandeelhouders. Dat voedt het ongenoegen bij de bevolking, bij de hardwerkende middenstand in het bijzonder. Zoals de zwijger pleit de auteur voor belastingvoordelen aan essentiële maatschappelijke functies (verplegenden, technici en sinds enkele jaren ook leraars).

De tweede reeks pijlen gaat naar ons onderwijs. Dat wordt geteisterd door regelneverij, en dreigt achterop te geraken in kwaliteit. Literatuur en correct taalgebruik, inclusief spelling, worden niet meer zo belangrijk geacht en dat zal zich laten gevoelen. Chris Taes vertelt hier ook als ervaringsdeskundige over inspraak en betrokkenheid van leerlingen in het beleid van de school.

De derde reeks pijlen gaat naar de politiek. Daar zijn te veel disruptieve krachten aan het werk. De archaïsche structuren maken eindeloze blokkeringen van dossiers mogelijk. Het politiek bedrijf is verlamd. Kan goede ‘interne partijdemocratie’ soelaas brengen? Zelf vind ik partijdemocratie een contradictie. Ik ga wel akkoord met de auteur dat vandaag alleen het lokale niveau het vertrouwen tussen burger en politiek kan herstellen. Ook dat er een herwaardering nodig is van de aristocratie van de deugd. Chris Taes gelooft sterk in kleinschalige burgerinitiatieven op lokaal vlak met perspectief op het globale. Europa moet de civil society ook meer gaan betrekken bij haar beleid.

Het was misschien niet de bedoeling van de auteur, maar dit boek versterkte me in mijn tegendraadse opvatting dat de waarheid zich bevindt in het niemandsland tussen populisten en niet-populisten en dat ze daarom zo onbereikbaar is zonder schotwonden op te lopen. De graad van geduld met het politiek bedrijf kan je sympathie voor een kamp beïnvloeden, maar je mag je nooit blind laten meeslepen door de massa. Alleszins zijn we na dit boek wel uitstekend gewapend tegen de sirenenzang van de simpliciteit.

Trends in de Ruimtevaart

Op deze internationale dag van de bemande ruimtevaart maak ik een overzicht van de actuele trends in mijn vakgebied. Eén daarvan, de wedijver tussen de naties, kwam drie weken geleden aan bod. Een overzichtsartikel van twee jaar geleden ging over de toepassingen van satellieten in het dagelijkse leven. 

Het artikel van vandaag verscheen op de website van Flanders Space. 

De foto toont de eerste lancering van het ruimteveer Columbia op 12 april 1981, ik werd die dag zestien jaar en volgde de gebeurtenis met grote belangstelling. (De Columbia heeft later, op 1 februari 2003, een fatale re-entry gemaakt, hetgeen geleid heeft tot het einde van het ruimteveerprogramma.) 

Foto van shutterstock.com

De wedijver tussen de naties

Hedendaagse politieke commentatoren hebben we het vaak over het verfoeilijke 19de-eeuwse nationalisme. Tegelijk moeten zij vaststellen dat we in de 21ste eeuw nog niet van dit beestje verlost zijn. Integendeel, hoe meer de leiders van de politieke grootmachten het nationalisme van kleinere staten proberen te onderdrukken, hoe meer die grootmachten zich zelf als bekrompen nationalistische staten beginnen te gedragen. De gevolgen zijn bekend.

Toch is er iets goeds aan de wedijver tussen de naties. Die wedijver is altijd al een grote bron van vooruitgang geweest. In Clearcutting the Earth suggereerde ik dat multinationals een grote bijdrage aan de vooruitgang hebben geleverd. Dat meen ik nog altijd maar de allergrootste sprongen in de vooruitgang overstegen de mogelijkheden van het privé-kapitaal. Ze waren gewoonlijk het resultaat van alle economische krachten in een samenleving tesamen. De wedijver tussen de naties was dan de motor van de vooruitgang.

Tijdens de Koude Oorlog slaagde Rusland erin een mens in de ruimte te sturen en de Verenigde Staten slaagden erin een team op de maan te krijgen. In de nieuwe wedijver tussen de naties heeft de ruimtevaart opnieuw een prominente plaats gekregen, in samenklank met de cyberveiligheid. Hetgeen opnieuw leidt tot grote vooruitgang in de ruimtevaart. Het is niet zeker dat ik het nog meemaak, maar mijn kinderen zullen normaal gezien de eerste mens op Mars zien verschijnen. En laten we hopen dat die eerste mens man of vrouw kan zijn.

Maar ook in die verfoeilijke 19de eeuw heeft de wedijver tussen de naties veel vruchten opgeleverd. De naties hebben koortsachtig gewerkt aan een dicht spoorwegnet waar we sinds the Great Continental Railway Journeys nog steeds gebruik van maken, zonder te beseffen hoeveel zweet en leed die spoorlijnen gekost hebben. In de 18de eeuw heeft de wedijver tussen de naties ons het huidige wegennet opgeleverd. In de 16de eeuw wedijverden de vorsten met gedetailleerde kaarten van hun vorstendommen. In de middeleeuwen overbluften de steden elkaar met kathedralen en belforten. Het zijn allemaal realisaties waarop ons dagelijks leven nog steeds gebouwd is. De wedijver tussen de naties heeft leed én vooruitgang gebracht.

Foto: Cape Canaveral Florida 1986 ©Wim Lahaye

Sustainable Development Goals

De sustainable development goals werden geformuleerd binnen de Verenigde Naties. Ze herinneren ons aan het feit dat we verantwoordelijk zijn voor het beheer van onze aarde. Het zijn doelstellingen waarnaar we kunnen streven in ons werk en in ons ganse dagelijkse leven. Wij zijn allemaal nog opgevoed met het idee dat het werk nodig is om een salaris te verdienen en om onze schulden met betrekking tot onze woning af te betalen. Voor het bedrijf was onze werkzaamheid vooral nodig om winst te maken. SDS’s leken vroeger een interessedomein van een vrolijk gezelschap met geitenwollen sokken.

Voor de aankomende generaties is dit totaal anders. Zij beseffen dat de SDG’s zo belangrijk zijn dat als ze niet gerealiseerd worden het weldra nog weinig zin heeft om te proberen je schulden af te lossen. SDG’s zijn dan geen extraatje meer maar bittere noodzaak. Tegelijk is het ook een goede zaak want ons werk krijgt een ruimere betekenis dan zakencijfers alleen. Grotere ondernemingen vestigen in hun rapporten vaak aandacht op SDG’s. In het begin leek dat wel op window dressing maar wellicht heeft het toch een positief effect gehad op het algemeen bewustzijn. Die grotere ondernemingen realiseren zich ook meer en meer dat de SDG’s belangrijk zijn voor de retentie van talentvolle jongeren binnen de onderneming.

Wie met technologie, in mijn geval met ruimtevaart, bezig is komt automatisch in aanraking met de SDG’s. Het komt er dan op aan die SDG’s niet te zien als een dwangmatig raamwerk maar ze te internaliseren als een heilig doel. Op lange termijn zullen de SDG’s ook de gezondheid van onze economie verbeteren. Wees een goede rentmeester van al je gaven.

Ik verwijs ook naar mijn blogs rond duurzaamheid en naar the Why of Technology.

Foto: Mijnsite Houthalen-Helchteren 2022 ©Wim Lahaye

Ode aan het Vakmanschap

Kennis is zilver, maar kunde is goud. In de Middeleeuwen bracht het ambacht grote weelde met zich mee. In onze huidige economie is dat nog altijd zo. Werkgevers zoeken zich te pletter naar medewerkers met vakmanschap. Vakmanschap is ook mooi. Gute Technik ist immer schön.

Vakmanschap is waardevol omdat het talent, tijd, geduld en discipline vergt om het te verkrijgen. Dat zorgt precies voor de zeldzaamheid van vakmanschap: er is vandaag nog te weinig tijd en geduld om vakmanschap te laten rijpen. Door het tekort aan mankracht moeten jongeren vandaag onmiddellijk vakmanschap tonen en zo raken ze snel ontmoedigd. Met negatieve belastingen zou je de knelpuntberoepen kunnen herwaarderen.

Ik verwijs naar mijn blogs: Ode aan de Arbeid en Bij de fietsenmaker.

Foto: shutterstock.com

Elitaire of egalitaire samenleving?

“Why More Equal Societies Almost Always Do Better”, is de ondertitel van het boek “the Spirit Level” van Richard Wilkinson en Kate Pickert. De wetenschappers tonen met cijfermateriaal aan dat egalitaire samenlevingen, waar de sociale ongelijkheid klein is, ook werkelijk minder samenlevingsproblemen hebben. Het is dus niet de absolute welvaart in BNP; het zijn de sociale verschillen die van belang zijn. Dat is logisch. Sociale verschillen vreten nutteloze energie en leiden tot criminaliteit en onrust. Alles wijst erop dat het gouden drietal “economisch succes” – “sociale gerechtigheid” – “gelijke kansen-onderwijs” zelfversterkend werkt voor een samenleving.

Toch heeft elke samenleving een elite nodig. Dat is niet zozeer een elite van privileges en bezittingen, maar een morele elite, een elite die het voortouw neemt, een elite die nadenkt over de toekomst en leiding geeft. Aan die belangrijke opdracht mag een financieel voordeel verbonden zijn; ook linkse partijen erkennen dat. Maar als je een meritocratie in het leven roept en aan iedereen vertelt dat hij/zij krijgt wat hij verdient, dan moet de sociale kloof tussen volk en elite ook werkelijk overbrugbaar blijven, anders gaat het volk terecht morren.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: “het Matteüseffect” en “Kwellende Rijkdom”.

Ref: Christophe Vanroelen, ‘Waarom gelijkere samenlevingen beter functioneren’, Karakter nr 31-2010, Academische Stichting Leuven

Klaar voor Kerstmis

Als Kerstmis komt, voelen de ganzen aan dat het hun beurt is voor de grote slachting. Dat geldt ook voor de ganzen op de arbeidsmarkt. Het vetmesten wordt gestopt en de lever moet eruit. Heerlijk geserveerd met uienkonfituur op de feesttafel van de aandeelhouders. De ganzen doen wat ze kunnen om aan de slachting te ontsnappen. Ze tonen zich nog langs hun beste kant op het internet. Nog een laatste keer epibreren in de sociale media voor de man met de hakbijl komt.

We hebben een maatschappij gemaakt waarin alleen werk en verdienste nog betekenis hebben. Vele mensen hebben jarenlang het beste van zichzelf gegeven en ontdekken nu dat ze niets meer te betekenen hebben. Ze zijn nergens voor nodig. Dat is volledig in strijd met wat ze altijd gedacht hebben. Ze hebben bijzondere prestaties geleverd. Ze dachten dat ze ook bijzonder waren, dat hun werk bijzonder was en dat ze zouden opklimmen naar de top.

De vraag is waarom ze opgevoed werden met het knotsgekke idee dat ze iets moesten betekenen in de maatschappij, en nog gekker dat ze moesten opklimmen naar de top? Was het de enige manier om ze te motiveren om zo hard te werken? De vraag is ook waarom we met zovelen zijn.

Er is niets immoreels aan “de economie”. De economie is gewoon een systeem zonder hart; ze is wel levensnoodzakelijk. De economie is niet van kwade wil, omdat ze geen wil heeft. Een aandeelhouder kan perfect sociaal voelend zijn. We zijn zelf vaak aandeelhouder zonder het te weten. We worden dan vertegenwoordigd door mensen die hun uiterste best doen om onze belangen te verdedigen. Het immorele van "de economie" zit misschien in onze blinde gehoorzaamheid aan de logica van het systeem. Maar ook dat is betwistbaar, want hebben we wel een keuze? De ganzen alleszins niet.

Zie ook Slender Man en de democratisering van het onderwijs. Bij mijn Engelstalige blogs ook Revolution is in the Air.

Het Golem-effect

De recente gebeurtenissen in de VS hebben veel organisaties doen nadenken over hun "diversity & inclusion" beleid. Het is goed dat het woord inclusion toegevoegd werd en het is positief dat men de voordelen ervan inziet. Ik vind het echter jammer dat het aftandse racisme discours verder gaat. In de publieke opinie en de pers wordt nog altijd het racisme als de fundamentele oorzaak van alle kwaad beschouwd. Maar racisme is geen fundamentele oorzaak; het is slechts een symptoom van een dieper probleem: sociale ongerechtigheid. Met racismebestrijding doe je alleen maar aan symptoombestrijding. Het is alsof je een zakdoek geeft aan een coronapatiënt. En meer dan enkele goedbedoelde woorden willen we ook echt niet geven aan de ongelijkheid in onze maatschappij; dat is precies het probleem!

Racisme bestaat natuurlijk wel. En mensen zijn ook echt geneigd tot een zeker 'tribaal denken' waarbij een wij-versus-zij gevoel uiteindelijk leidt tot discriminatie en uitsluiting. Maar het is al te vrijblijvend om te zeggen dat sommigen hun les over het nazisme niet goed geleerd hebben en gewoon verder te gaan met de rat-race. De fundamentele oorzaak zit immers precies bij een sociaal verschil dat door die rat-race in stand gehouden wordt. De diepere oorzaak is de sociale segregatie, de scheiding die er bestaat tussen gemeenschappen die een verschillende sport op de sociaal-economische ladder bezetten. Het is heel moeilijk de sociale verhoudingen te wijzigen in een tijd van economische neergang, tenzij door sociale oproer. En die sociale oproer is precies wat er nu aan het gebeuren is.

Het racisme discours duwt de zwarte bevolking zelfs in een soort Golem-effect. Het Golem-effect is de negatieve versie van het Pygmalion-effect. Het is de observatie dat de verwachtingen die men van iemand heeft op een self-fulfilling wijze ook zullen leiden tot resultaten die overeenstemmen met die verwachtingen; het is een specifieke case van het meer algemene matteüseffect. Wat we dus moeten doen is werken aan onderwijs dat de verwachtingen van achtergestelde klassen opkrikt. Dat kunnen we doen door de doelstellingen van de rat-race bij te stellen: niet je individuele prestatie bepaalt je status, maar je bijdrage aan de collectieve prestatie. Dat zou in het bedrijfsleven ook zo moeten zijn.

Foto: Afrika museum Tervuren 2022 ©Wim Lahaye