Antarctica

Dit mooie boek van Johan Lambrechts beschrijft de geschiedenis van de Belgische aanwezigheid op Antarctica tot op heden, in woord en beeld. Het is een thema dat me sterk aanspreekt omdat ik als petit Belge een tijdlang bij satelliet operator SES betrokken was bij het beheer van de satellietverbinding met het Prinses Elisabeth Station.

De geschiedenis van de Belgen op de pool is merkwaardig. Het meest merkwaardige exploot in dit verband is natuurlijk de ontdekkingsreis onder leiding van Adrien de Gerlache, omwille van de eerste overwintering van mensen op dit barre continent. De bemanning is daar, dankzij meesterlijk leiderschap, door het oog van de naald gekropen.

Maar ook meer recente gebeurtenissen, zoals die onder leiding van zoon Gaston de Gerlache zijn spectaculair te noemen. Zo was er een merkwaardige reddingsoperatie van Belgische expeditieleden dankzij een Russische exploratieploeg. In nood kunnen mensen blijkbaar altijd samenwerken. Misschien denken onze bewindslui dat we niet in nood zijn.

Buiten een tijdelijke samenwerking met Nederland (1963 – 1967) is er van Europese samenwerking op Antarctica nog geen sprake. Het zesde continent is nog altijd een voorwerp van wedijver tussen de naties. Dat is jammer want de problematiek van het budget is de rode draad doorheen dit verhaal van Antarctica projecten.

Wellicht is dit verhaal nog niet helemaal ten einde. Het zou mooi zijn als er binnen enkele jaren een vervolgverhaal kon geschreven worden.

Ik verwijs ook naar mijn blogs de pedagogie van projecten en sustainability engineering

De bikkelharde concurrentie van opportuniteiten

Opportuniteiten zijn alomtegenwoordig. Ons pad ligt bezaaid met opportuniteiten. Voor onze loopbaan krijgen we dagelijks opportuniteiten aangeboden op LinkedIn. Wil je niet meteen van baan veranderen dan kan je je misschien aanmelden voor de talrijke evenementen die als opportuniteiten aangeboden worden. Misschien kreeg je opportuniteiten in de schoot geworpen om te gaan reizen, hetzij voor het werk, hetzij privé met familie of vrienden. Als consument krijg je talloze nieuwe producten en diensten aangeboden. Misschien moet je wel eerst het juiste appje downloaden en daarvoor moet je wel eerst het juiste operating systeem hebben en daarna een nieuwe account aanmaken maar als je doorzet, kom je er wel.

Kortom we worden dagelijks bestookt met prikkels die ons vertellen dat het paradijs binnen handbereik ligt. Onze agenda's zijn zo goed gevuld dat we onszelf telkens weer wijsmaken dat een voorgestelde opportuniteit uniek is en absoluut niet te versmaden, eeuwige spijt zou ons te wachten staan. De keuzes die we moeten maken, zijn verscheurend. Opportuniteiten kunnen ons naar dilemma’s en keuzestress voeren. Ze gunnen ons geen rust. Maar in werkelijkheid verschillen opportuniteiten slechts in kleine details en lijken ze alleen maar uniek.

Sommige opportuniteiten zijn eerder valkuilen. We kennen de ware kostprijs niet en we kennen de ware opbrengst niet. Mooie opportuniteiten worden vaak vernietigd door nieuwe mooie opportuniteiten. In deze "alles-kan" maatschappij is het verzaken aan opportuniteiten even belangrijk geworden als het ingaan op opportuniteiten. Aswoensdag is een jaarlijks terugkerende opportuniteit om wereldse opportuniteiten te relativeren. Ik verwijs ook naar mijn Engelstalige blog FOMO - Verpassungsangst.

Image by Gerd Altmann from Pixabay

De Klimaatschok

In wetenschappelijke kringen staat de klimaatverandering -door menselijke hand- al lang niet meer ter discussie. Meer nauwkeurige waarnemingen en berekeningen zijn natuurlijk altijd wenselijk, maar het is onwaarschijnlijk dat die de overduidelijke bevindingen zullen corrigeren. Nieuwe politieke heersers  kunnen die bevindingen niet veranderen. Maar in de sociale media is de klimaatverandering meer dan ooit een gepolariseerd thema. Iedereen zou nochtans gewoon het boek van Geert Noels, Kristof Eggermont en Yanaika Denoyelle kunnen lezen.

Voor ons land blijkt de transitie van een fossiel-koolwaterstof gebaseerde economie naar een CO2-neutrale economie misschien niet eenvoudig, maar toch haalbaar te zijn. De auteurs hebben in dit boek alle mogelijke maatregelen in kaart gebracht en becijferd.

De maatschappelijke discussie draait bijna altijd rond twee vragen die de wetenschap misschien ook nog niet 100% kan oplossen. Hoe dringend is dit? En daarmee samenhangend: wie zal dat betalen? Klimaatontkenners en klimaatsceptici zijn vooral bang voor kosten en comfortverlies. Men verliest nogal snel uit het oog hoeveel opbrengsten zo'n transitie kan opleveren in de vorm van directe besparingen maar ook in de vorm van innovatieve technologieën die ons leven verbeteren (minder file en minder geluidsoverlast bijvoorbeeld).

Wachten tot anderen het probleem oplossen kan economisch nadelig uitvallen. In het boek wordt wel terecht gewag gemaakt van het matteüseffect, de vaststelling dat klimaatsubsidies en overeenkomstige ecologische besparingen vaak terechtkomen bij de beter begoeden. Maar het is ook aan hen om het voortouw te nemen in de nodige verandering.

Dit boek is een zeer aan te raden ‘no-nonsense’ boek over de klimaattransitie. Ik verwijs ook naar mijn blogs Tantus labor non sit cassus, Voedselkilometers en Econoshock 2.0.

Tantus labor non sit cassus

“Laat zoveel lijden niet tevergeefs zijn.” Het Dies Irae (dag van woede) is een jaarlijks terugkerende sequentie (vorm van gedicht – lied) waarin het einde van mens en wereld ter sprake komt. De mens die angstig zijn laatste oordeel afwacht, smeekt dat hij gered mag worden. De titelzin is een soort waarschuwing dat iets niet mag gebeuren: als niet minstens een aantal mensen gered mogen worden (waaronder ik), dat zal het lijden van Christus (en mijn eigen beperkt lijden) tevergeefs geweest zijn. Laat dus dat eerste niet gebeuren (en red mij) opdat het tweede niet zou gebeuren. Je zou in de zin zelfs een zekere morele chantage aan God kunnen herkennen: als Hij mij en mijn gelijken niet redt, dan zal Hij het lijden van zijn eigen Zoon zinloos gemaakt hebben.

We kunnen het ook toepassen op de redding van onze wereld: “Laat zoveel inspanning en zoveel lijden -om de wereld op te bouwen- niet tevergeefs geweest zijn”. De Kerk wijst er met de regelmaat van de klok op dat de mens aangesteld is over het beheer van de natuur en dat hij daarover rekenschap moet afleggen. Als de mens de wereld verloren laat gaan door verder te gaan met zijn kaalslag, dan zullen alle offers gebracht door Christus en zijn volgelingen en alle inspanningen om de wereld op te bouwen, inclusief alle offers gebracht door klimaatactivisten, tevergeefs geweest zijn.

Het kan goed zijn hier jaarlijks aan herinnerd te worden. Beschouw ik hier de klimaatactivisten als de hedendaagse volgelingen van Christus? Enigszins wel. Ik begrijp niet waarom mensen niet even nadenken en overleggen voor zij met de wagen geheel nutteloze verplaatsingen doen en dat is maar één voorbeeld. De klimaatontkenners hebben natuurlijk ook wel hun punt, maar algemeen pleit ik wel voor zorgzaamheid en goed rentmeesterschap met onze aarde en het is een goede tijd van het jaar om dat opnieuw ter sprake te brengen.

Ik verwijs ook naar mijn blog: “Dies Irae”.

Afbeelding van Peace,love,happiness via Pixabay

Hoog tijd voor rekeningrijden

Het principe van rekeningrijden is eenvoudig. Een toestel in je wagen registreert op elk tijdstip de weg die je op dat ogenblik gebruikt. Op het einde van de maand krijg je de rekening. Heb je veel drukke wegen gebruikt tijdens de spitsuren, betaal je veel. Heb je dat niet gedaan, betaal je weinig. Rekeningrijden maakt gebruik van satelliet navigatie technologie. Dankzij aangepaste ICT technologie is er geen enkel gevaar voor de privacy.

Professoren Bruno De Borger (UAntwerpen) en Stef Proost (KU Leuven) brachten het onderwerp ter sprake in hun publicatie 'De begroting en de zwaar gesubsidieerde mobiliteit'. Op het eerste gezicht zou je de fileproblematiek kunnen proberen oplossen door hogere accijnzen op brandstoffen, maar we weten eigenlijk al dat dat niet werkt. Je moet immers niet alleen de globale CO2 uitstoot aanpakken, je moet ook de meer lokale problemen rond het autoverkeer aanpakken: lokale luchtverontreiniging zoals roetdeeltjes en stikstofoxides, lawaai, ongevallen, saturatie van de wegen en het daarmee gepaard gaande economische tijdverlies. En met accijnzen op fossiele brandstoffen kan je eigenaars van elektrische auto's niet aanmoedigen om spitsuur-files te vermijden door de trein te nemen.

Zonder rekeningrijden komen we in een merkwaardige onrechtvaardigheid terecht. De overheid subsidieert de elektrische wagens van rijke mensen die zelf hun wagen noch hun brandstof moeten betalen. Gewone mensen zien zich genoodzaakt wagens op fossiele brandstof te kopen en kunnen voor de uitoefening van hun beroep (kleine zelfstandigen) toch aangewezen zijn op die wagen en de bijhorende brandstof. Het rekeningrijden zorgt er tenminste voor dat de elektrische wagens met een gepaste rekening ook ontmoedigd worden om files te vergroten. Een boer die op het platteland met zijn tractor rijdt, stoort niemand en kan dank zij het rekeningrijden toch een veel lagere rekening krijgen dan een flitsende Tesla op de Brusselse ring op maandagochtend.

Niemand hoeft bang te zijn. Het rekeningrijden zal de globale kosten voor de maatschappij fors verlagen en zal meer orde brengen op onze wegen. Iedereen wint. Het zal voor een rationeler en rechtvaardiger gebruik van onze wegen zorgen. Het verkeersprobleem is oplosbaar.

Afbeelding van TRANG NGUYEN via Pixabay

Economie en Barmhartigheid

Het woord barmhartigheid komt niet vaak voor in leerboeken economie. Economische theorieën gaan er vaak van uit dat redelijke prijzen het gevolg zijn van goede evenwichten tussen vraag en aanbod. Meer geavanceerde theorieën houden misschien wel rekening met de factor onderhandeling: hoe worden prijzen afgesproken? Een groot pijnpunt in onze economie is dat de meeste onderhandelingen niet tussen gelijken plaatsvinden maar tussen een sterkere partij en een zwakkere. De prijzen zijn vaak niet zo rechtvaardig als ze lijken. In de leerboeken en in de dagelijkse praktijk bestaan er nog geen #metoo bewegingen voor mensen die onrechtvaardige contracten getekend hebben omdat ze in een zwakke positie stonden. Eigenlijk zouden MBA studenten moeten leren dat een onderhandeling tussen ongelijken altijd onethisch is omdat ze in het nadeel van de zwakste uitvalt.

In zijn boek Economics of Good and Evil wijst ook Tomáš Sedláček op dit probleem. In onze wereldhandel is er momenteel een ware kaalslag aan de gang. Ook de rijken worden er onrustig van want ze weten intuïtief dat dit kan eindigen met sociale revolte. Die onrust verklaart het hedendaagse stemgedrag waar journalisten zo verontwaardigd over reageren.

Maar hoe los je dat op? Je kan niet voor elke onderhandeling de mensen eerst op gelijke voet krijgen. Vakbonden proberen dit wel, maar dat lukt niet. Het antwoord is dat je geen duurzame economie kan hebben zonder ingebouwde barmhartigheid. De sterken moeten uit eigen beweging barmhartig en vrijgevig zijn. Ze moeten inzien dat het in hun voordeel is om onvrede te vermijden. De oproepen tot barmhartigheid in de bijbel dienen uiteindelijk ook een economisch doel, maar laat dat niet onze enige drijfveer zijn.

Afbeelding: straatbeeld in Luxor, Egypte 1988 ©Wim Lahaye

Sustainable Development Goals

De sustainable development goals werden geformuleerd binnen de Verenigde Naties. Ze herinneren ons aan het feit dat we verantwoordelijk zijn voor het beheer van onze aarde. Het zijn doelstellingen waarnaar we kunnen streven in ons werk en in ons ganse dagelijkse leven. Wij zijn allemaal nog opgevoed met het idee dat het werk nodig is om een salaris te verdienen en om onze schulden met betrekking tot onze woning af te betalen. Voor het bedrijf was onze werkzaamheid vooral nodig om winst te maken. SDS’s leken vroeger een interessedomein van een vrolijk gezelschap met geitenwollen sokken.

Voor de aankomende generaties is dit totaal anders. Zij beseffen dat de SDG’s zo belangrijk zijn dat als ze niet gerealiseerd worden het weldra nog weinig zin heeft om te proberen je schulden af te lossen. SDG’s zijn dan geen extraatje meer maar bittere noodzaak. Tegelijk is het ook een goede zaak want ons werk krijgt een ruimere betekenis dan zakencijfers alleen. Grotere ondernemingen vestigen in hun rapporten vaak aandacht op SDG’s. In het begin leek dat wel op window dressing maar wellicht heeft het toch een positief effect gehad op het algemeen bewustzijn. Die grotere ondernemingen realiseren zich ook meer en meer dat de SDG’s belangrijk zijn voor de retentie van talentvolle jongeren binnen de onderneming.

Wie met technologie, in mijn geval met ruimtevaart, bezig is komt automatisch in aanraking met de SDG’s. Het komt er dan op aan die SDG’s niet te zien als een dwangmatig raamwerk maar ze te internaliseren als een heilig doel. Op lange termijn zullen de SDG’s ook de gezondheid van onze economie verbeteren. Wees een goede rentmeester van al je gaven.

Ik verwijs ook naar mijn blogs rond duurzaamheid en naar the Why of Technology.

Foto: Mijnsite Houthalen-Helchteren 2022 ©Wim Lahaye

Non sufficit orbis

De Spaanse keizer Filips II had ambitie. Zijn lijfspreuk was: “Non sufficit orbis” – De wereld is niet genoeg. Waar hebben we dat nog gehoord? Hij had het machtigste wereldrijk ooit in handen. Maar zijn ambitie reikte verder. Hij wou niets minder dan het Rijk Gods op aarde. Hij zag zich als de redder van de katholieke Kerk. De wereld moest gezuiverd van alle vormen van protestantisme en van de verfoeide Islam van de Ottomanen. Het Rijk Gods leek op een Spaanse wereld met een katholieke religie.

Maar tegelijk was hij een eenzaam man. Zijn Escorial was een kantoorgebouw van Spaanse bureaucraten en hielenlikkers die allerlei zaakjes voor hem opknapten. Zij dienden echter vooral het eigenbelang. De methodes die zijn inquisiteurs gebruikten waren allesbehalve christelijk. En sommige Amerikaans-inheemse volkeren zouden dit namaak rijk Gods nooit overleven. De 'edele' motieven van Filips werden vertaald in uiterst onedele motieven van een bureaucratie die zijn Rijk langzaam naar de ondergang bracht. (Met 'edel' bedoel ik dat hij niet zijn persoonlijk belang nastreefde. Hij gebruikte natuurlijk wel de morele maatstaven van zijn tijd - net zoals wij die van onze tijd.)

We bespraken vroeger de paradox van de ambitie. Als je dus ambitieus bent, moet je je niet alleen afvragen of je doelstellingen de juiste zijn. Je moet je ook afvragen of het systeem waarin je die doelstellingen wil verwezenlijken, eigenlijk nog wel deugt. Als je graag de top wil bereiken, wil je wel de top bereiken in een totalitair regime? Wil je de beste zijn in een corrupt systeem? Wat is de eer van de eerste waard als het systeem niet meer deugt? Misschien denk je dat je het systeem van binnenuit kan veranderen, maar dat kan je zelden alleen.

Foto: Vivvi Smak / Shutterstock.com

Locus Iste

"Locus iste" is een prachtig koorlied dat door Anton Bruckner geschreven werd in de 19de eeuw. De eerste regel stelt voluit: "Locus iste a Deo factus est", "Deze plek werd door God gemaakt".

Het lied bezingt het heilig karakter van de plaats waar je staat, of dat nu je eigen huis is, je kerk, je dorp, je stad of je land, of gewoon het landschap waarin je staat. Of je nu gelovig bent of niet, je kan in bewondering staan voor de plek waar je je bevindt en er ook oprecht van houden.

Het is goed even stil te staan bij de observatie dat we niet ver moeten gaan om prachtige plekken te leren kennen. Voor we een reis naar Oceanië boeken , kunnen we misschien eens in eigen land een bezienswaardigheid bezoeken die we nooit eerder zagen, en die is er altijd. Op m'n 55ste ontdek ik nog steeds leuke plekken binnen een actieradius van zo'n 100 km. Het milieu is natuurlijk een eerste goede reden om het niet te ver te gaan zoeken. Maar de Coronacrisis geeft ons nu een extra goede reden om onze vakantie zoveel mogelijk lokaal te genieten. 

Ik verwijs ook naar mijn blog: "De magie van plekken".

Satellieten in ons dagelijks leven

Mijn loopbaan draait helemaal rond satellieten. Dat is een geluk, want het thema spreekt tot de verbeelding. Ik geef af en toe wel eens een voordracht over de talrijke toepassingen van satellieten en daarom dacht ik dat het wel eens goed zou zijn al die toepassingen samen te brengen in één artikel. Dat is interessant voor mensen die daar meer over te weten willen komen, maar ook voor mezelf en mijn collega's, omdat we dan een handig overzicht hebben van alle mogelijkheden. Maar omdat het eerder werk-gerelateerd is, liet ik het verschijnen als een artikel op LinkedIn.

Alles kan mooier, alles kan beter

Deze zin uit het liedje “Laat ons bidden” van Noordkaap is ons op het lijf geschreven. In onze hedendaagse cultuur kunnen we het niet laten, ontevreden te zijn met wat we hebben. We zijn rusteloos op het werk en thuis omdat we voortdurend kansen zien om alles mooier en beter te maken en omdat we bang zijn, kansen te missen. We kunnen het sub-optimale zelfs niet verdragen, of dat nu de plaats is waar een product vervaardigd wordt, of de kleur waarin ons huis geschilderd is.

We hebben onszelf wijsgemaakt dat optimalisering de basis van succes is, maar is dat wel zo? Kan doorgedreven optimalisering ook een oorzaak van mislukking zijn? Wie voortdurend sleutelt aan het sub-optimale, zal veel tijd en energie verliezen aan zijn transformatie-processen en nooit tot rust komen, omdat in een hedendaagse omgeving alles sowieso permanent verandert. Voordat je weer een nieuwe vestiging voor je productie gevonden hebt, zijn de omgevingsvoorwaarden weer veranderd, en kan je je hele plan weer herschrijven.

De drang naar optimalisering berust vaak op een intellectuele chantage: “Als je dit niet verandert, zal je eeuwig spijt hebben dat je de top niet bereikt hebt, en je zal weten dat het je eigen fout is.” We dwingen onszelf voortdurend in een toestand van hyperactiviteit. Ik verwijs ook naar mijn blogs: “Beschleunigung” en “Vloeibare Waarden”.

De Kaalslag

De kathedraal van Bayonne in Frans Baskenland is bekend als halte op de pelgrimsweg naar Santiago de Compostella. Aan de poort hangt een mooie bronzen deurklopper die een bijzondere betekenis had. Als je je als vreemdeling aan die klopper kon vasthouden, mocht men je niet uit de stad gooien en had je recht op asiel. Nu weet ik wel dat vele van mijn vrienden niet gelukkig zijn met asielzoekers. Zij zijn ervan overtuigd dat asielzoekers onterecht dromen van een Eldorado in Europa. Dat kan wel waar zijn, maar er is ook de slechte stand van zaken in Afrika. Daar wordt nog te weinig over gepraat.

Eén van de grootste hedendaagse problemen is de ‘kaalslag’ in vele landen. Had je vroeger primitieve stammen in Afrika, ieder lid van zo’n stam kon een kleine rol spelen in zijn kleine maatschappij. Er werd op dieren gejaagd, een beetje vruchten geplukt, een beetje landbouw bedreven, maar je had een sociaal weefsel dat je aan je heimat bond. (Ik beweer niet dat het rechtvaardig was.) De mensen waren arm maar konden overleven zonder aan de Beschleunigung (dolgedraaide maatschappij) deel te nemen. Vandaag moeten zij overleven in een ontwrichte samenleving: ofwel in de stad waar geen werk is voor niet-gekwalificeerden ofwel op het platteland waar de grootschaligheid van mijnbouw en landbouw een ware kaalslag aanrichten. De grondigheid waarmee grote ondernemingen met computers en machines het bruikbare platteland van Afrika exploiteren laat geen ruimte voor wie niet in het systeem kan meedraaien. De economische kolonisatie komt nu niet alleen uit het westen maar ook uit het oosten (China). De loononderhandeling valt steeds te nadelig uit voor de zwaksten.

Zoals we eerder lazen in “De geschiedenis van de vooruitgang” gaat men er in Afrika toch globaal op vooruit. Maar het gaat te traag door de zwakke onderhandelingspositie van de bevolking en dat illustreert nog maar eens hoe het matteüseffect werkt. Ik sta telkens verbaasd hoe hard westerse toeristen met kinderen onderhandelen over de prijs van prullaria. Soortgelijke onderhandelingen bepalen ook de prijs van grondstoffen en landbouwproducten. Daardoor is alles bij ons belachelijk goedkoop. Niemand schijnt zich zorgen te maken over de kaalslag in Afrika. Als ik in Afrika zou wonen, zou ik ook naar Europa proberen trekken. Het geld dat in Afrika verdiend wordt, zou ter plaatse opnieuw geïnvesteerd moeten worden. 

Ik verwijs ook naar mijn blogs over duurzaamheid.

Foto: poort kathedraal Bayonne 2019©Wim Lahaye

Eeuwige Winst

Dit boek van Didier Pierre en Geerdt Magiels draagt de ondertitel: “Hoe circulaire economie werkt voor ondernemers”. Het is een ideale eye-opener met betrekking tot het actuele, doch eeuwenoude principe van de circulaire economie. Sinds de invoering van de gescheiden afvalophaling zijn we al een beetje vertrouwd geraakt met recyclage van materialen, maar we beseffen nog te weinig hoeveel voordeel we nog kunnen halen uit het directe hergebruik van producten en product-onderdelen, zowel inzake milieubelasting als inzake behoud van inherente waarde.

De auteurs maken duidelijk welke de voordelen zijn van “korte” cirkels in de circulaire economie. Ze geven talrijke schitterend voorbeelden van ondernemingen die de principes van de circulaire economie reeds toepassen. Het is wel een uitdaging om de gebruikte producten en materialen terug naar het begin van de productieketen te brengen met een extra logistieke keten, tegen de vandaag meer gebruikelijke richting van de afvalberg in. In het boek vind je talrijke voorbeelden van ondernemers die het nu anders doen in verschillende domeinen, zoals de productie en het hergebruik van matrassen, kantoormeubilair, vloerbedekking en bouwmaterialen. Die ondernemers moeten vandaag nog heel wat conformisme doorbreken. De overheid kan hier helpen door niet-duurzame oplossingen zwaarder te gaan belasten dan duurzame oplossingen, eventueel ook door fabrikanten te verplichten hun ganse milieubelasting in kaart te brengen, te meten en eventueel te delen met de klant. (In deze blog  bespreek ik een technologie die dit mogelijk maakt).

Het boek kan ons inspireren een aantal dingen anders  te doen, niet alleen in de onderneming maar ook thuis! Het vergt een beetje moed om tegen de stroom in te roeien maar het loont de moeite en op lange termijn kunnen we niet meer anders.

Bij de start van het boek ook een prachtige tekst voor ingenieurs uit Terre des Hommes van Antoine de Saint-Exupéry: “La machine elle-même, plus elle se perfectionne, plus elle s’efface derrière son rôle. …..Au terme de son évolution, la machine se dissimule.”

Ik verwijs naar mijn vorige blogs in economie en ecologie.

De geschiedenis van de vooruitgang

Dit boek van Rutger Bregman is het meest maatschappelijk relevante werk dat ik de laatste vijf jaar gelezen heb. Eindelijk staat er in het Nederlandse taalgebied nog eens een intellectueel op om  de vinger aan de pols van de maatschappij te houden. Dat deze intellectueel weliswaar ‘progressief’ is, zou ik niet als een politiek statement zien, maar letterlijk als verwijzing naar zijn geloof in vooruitgang. Collectief geloof of ongeloof in vooruitgang zijn natuurlijk self-fulfilling en het is merkwaardig hoe snel we dat geloof hier in het westen zijn kwijtgeraakt.

Ook andere auteurs hebben terecht opgemerkt dat de opbrengsten van de economie de laatste jaren niet alle werkenden ten goede gekomen zijn. Dat kan als achteruitgang beschouwd worden. Rutger  Bregman betoogt dat egalitaire maatschappijen historisch beter gepresteerd hebben in de economie dan niet-egalitaire maatschappijen. Dat kan wel waar zijn, maar ik denk dat het ook omgekeerd werkt: maatschappijen die economisch goed presteren, slagen er beter in de buit goed te verdelen. Als er weinig te rapen valt, is de sterkste er allang mee weg.

Een ander interessant punt is hoe je de middenklasse vandaag nog kan laten vooruitgaan. Inderdaad produceren salarisverhogingen geen geluk meer en het wordt tijd om de arbeidsduur opnieuw te verkorten. De auteur merkt terecht op dat heel wat mensen geen 40 uur/week zinvol werk hebben en dat zo’n arbeidsduurverkorting de economie niet zoveel zou schaden als men denkt, misschien wel integendeel. (Ik ben het daar ook 100% mee eens.)

Een interessante take-away uit dit boek is ook wat de auteur noemt de normatieve ophoging, namelijk het feit dat normen en morele standaarden eerder verhoogd dan verlaagd worden, alle oppervlakkige indrukken ten spijt. Dat kan ook als morele vooruitgang geboekstaafd worden; weliswaar lijkt ook ons incasseringsvermogen voor de ondeugden van onze medemens daarbij af te nemen.

Mensen handelen niet slecht omdat ze slecht zijn, maar omdat ze in een slechte omgeving leven. De auteur merkt op dat onze maatschappij objectief veiliger is dan ooit, gezien alle maatregelen die we de laatste jaren getroffen hebben. Dat kan wel waar zijn, maar men mag niet vergeten dat door de verhoogde mobiliteit van jongeren en ouderen, de blootstelling aan allerhande risico’s ook toegenomen is. M.a.w. we hebben vandaag een veiliger wereld nodig om ons even veilig te voelen als gisteren.

Ik deel wel Rutger Bregman’s geloof in de vooruitgang en schreef in de voorbije jaren al enkele blogs over vooruitgang.

Ode aan de materiaalkunde

We staan te weinig stil bij de wonderlijke technologische ontwikkelingen die zich nog steeds voordoen. We vinden het nog te vanzelfsprekend elke twee jaar een nieuwe smartphone te kopen en de oude weg te werpen. We staan ook te weinig stil bij het wonderbare werk van duizenden mensen die deze ontwikkelingen mogelijk maken. In de technologie halen de elektronica, de biotechnologie en de biomedische technieken nog regelmatig het nieuws. Minder bekend zijn de talrijke nieuwe ontwikkelingen in de materiaalkunde die de eerstgenoemde ontwikkelingen mogelijk maken.

Zo is er een enorme evolutie in het gebruik van composietmaterialen en nieuwe metaallegeringen in alle soorten mechanische assemblage, van fietsbouw tot vliegtuigbouw. Nieuwe bouwmaterialen vonden toepassingen in de architectuur en de bouwkunde. In de geneeskunde hebben nieuwe titaanlegeringen hun weg gevonden naar heup-prothesen. Nieuwe supergeleiders en nieuwe batterijen zullen een aantal elektrotechnische toepassingen rendabeler maken, van zonnecel-technologie tot autotechniek. De nanotechnologie zal nog heel wat nieuwe producten op de markt brengen. Er zijn ook heel wat spectaculaire koolstofstructuren gevonden zoals de fullerenen die eruit zien als nano-voetballen. (En dat is deze week een inspirerende vorm.) Interessant is de evolutie in de metamaterialen, dat zijn materialen met nieuwe eigenschappen die niet voorkomen in natuurlijke materialen (bv materialen met een negatieve brekingsindex). Er wordt ook zeer hard gewerkt aan de recycleerbaarheid en duurzaamheid van materialen.

Laten we dus dankbaar zijn voor de nieuwe materialen, zonder de uitputbaarheid van onze grondstoffen te vergeten. (En laten we de opbrengsten van de mijnbouw wat meer doen terugvloeien naar de lokale bevolking, en wat minder naar corrupte machthebbers.)

Bevrijding of bedreiging door wetenschap en techniek

Dit boek verscheen in 1993. Het was een samenvatting van een buitengewoon interessante reeks lezingen rond nieuwe ontwikkelingen in wetenschap en techniek en hun maatschappelijke impact. In de schoot van de Koninklijke Vlaamse Ingenieursvereniging (K VIV, nu ie-net) hadden Dr. ir. Raoul Weiler en ir. Dirk Holemans de fine fleur van de Vlaamse academici bijeengebracht om te debatteren over nieuwe thema's van die tijd zoals duurzaamheid, privacy en gentechnologie, allemaal thema's die vandaag nog relevant blijken te zijn. Op de voorpagina (klik erop) gaat u zeker een aantal namen herkennen, waaronder die van professor Herman Van den Berghe, die in de voorbije week overleden is.

Ik had als voorzitter van de K VIV-Jongeren met veel interesse deze lezingenreeks bijgewoond en het is even schrikken dat dit al 25 jaar geleden is.

Fantastisch was de open geest waarin mensen uit verschillende disciplines met elkaar konden discussiëren zonder vooroordelen of taboes. Twee heilige principes stonden in al deze discussies voorop. Ten eerste moesten de wetenschappers en de ingenieurs, de beoefenaars van wetenschap en techniek, nadenken over de maatschappelijke impact van hun activiteiten. Ten tweede moest hun visie altijd ondersteund kunnen worden door een breder maatschappelijk forum, dat boven die wetenschappelijke activiteiten stond. M.a.w. alleen door interdisciplinair en intermenselijk overleg kon een breed gedragen visie ontstaan.

Het lijkt vandaag allemaal evident, maar ik moet vaststellen dat ik in de voorbije vijfentwintig jaar geen vergelijkbaar initiatief meer gezien heb in Vlaanderen. De lessen voor de éénentwintigste eeuw komen zeer goed in de buurt, maar hadden geen volledig Vlaamse actieradius, in de zin dat ze van één universiteit uitgingen. Hopelijk vindt de aankomende generatie ingenieurs en wetenschappers opnieuw de kracht om boven "het strijdgewoel en de vak-idiotie" uit te stijgen om het debat aan te gaan.

Het is altijd enorm interessant je boekenkast eens te bekijken en de boeken te herlezen die een visie gaven op 'de toekomst' van toen. De internationale bestseller Future Shock was ook zo'n boek.

Hoe beloon je een werknemer?

De vakbonden worstelen met een probleem van maatschappelijke relevantie. Ze zien wel in dat ze de belangen van de werknemers moeten verdedigen maar ze vertrekken vanuit een verouderd beeld van arbeid.

Een klassieke vraag is hoe je een werknemer best kan belonen. Er kunnen meerdere redenen zijn om hem te belonen. Misschien is de algemene productiviteit verbeterd, omdat de nieuwe technologie toelaat hetzelfde werk te doen met steeds minder mensen . Het kan ook gaan over een individuele bonus, een gebaar naar een individuele medewerker, omwille van zijn bijzondere inzet.

Het klassieke paradigma is dat men de werknemer een hoger loon of een bonus geeft. Daar zijn een aantal problemen mee. Het probleem is niet dat de werknemer dit extraatje niet kan gebruiken, integendeel. Maar het verhoogt zijn geluk niet. Door de concurrentiedruk zal hij misschien harder moeten werken om die loonsverhoging waar te maken, zoniet is hij een verhoogde financiële belasting voor de firma. Bovendien willen andere hardwerkende medewerkers natuurlijk ook beloond worden. Kortom, de loonsverhoging is niet voelbaar en verdampt in verhoogde fiscale lasten. De aandeelhouders waken erover dat de werknemers niet te hard verwend worden.

En op lange termijn zullen algemene loonsverhogingen alleen leiden tot algemeen verhoogde woningprijzen en huurprijzen. Door de schaarste aan goed gelegen en aangename woningen, zullen de kopers en huurders telkens tot de pijngrens gaan van hun inkomen om de woning van hun dromen te krijgen. Verhoog je het inkomen, dan verhoog je die financiële pijngrens. De woningprijzen zullen stijgen en de eigenaar of verkoper van de woning waarin je wil leven, zal dus de meeropbrengst in zijn zak steken. Dat is goed als je veel vastgoed hebt om te verhuren of te verkopen, maar als gewone werknemer heb je daar weinig aan. Je -al dan niet geïndexeerd- loon is stiekem naar iemand anders gegaan.

Men vergeet dat er een andere manier van belonen is. Je kan je werknemer bijvoorbeeld belonen met extra vakantiedagen of een flexibelere arbeidstijd, eventueel zelfs met een vrij weekje. De impact op het geluk van de werknemer is nu veel groter. Hij kan beter ontspannen en heeft wat vrije tijd om iets met zijn loon te doen. In een tijd waarin de druk op de ketel veel te groot is, is dit een enorm geluksverhogend voordeel voor de werknemer.

Natuurlijk gaan de werkgevers steigeren bij deze gedachte. Hoe gaan we dit financieren? Ik geef toe dat ik er ook nog niet helemaal uit ben. Maar er zijn sterke aanwijzingen dat het werktempo opgelegd door PC en smartphone zo hoog is, dat werknemers langdurig in té stresserende omstandigheden moeten werken en wellicht zijn ze net daardoor minder efficiënt. Een vermindering van hun arbeidstijd zal dus hun effectiviteit en hun creativiteit verhogen.

En het is ook goed tegen de files, als niet iedereen tegelijk op de baan is.

Ik verwijs naar mijn blog Onze Werkbiotoop en naar deze link.

Afbeelding: Constantin Meunier - De gieterij te Seraing. This is a freely licensed work, as explained in the Definition of Free Cultural Works.

Max Havelaar

Max Havelaar is nog altijd hét beste boek uit de Nederlandstalige literatuur. En dat is vooral te danken aan het feit dat de auteur eigenlijk een totaal ander doel voor ogen had. Hij schreef 100% vanuit zijn sociaal engagement, zijn diepe bezieling, zijn ziedende bevlogenheid en zijn trillende verontwaardiging. En met vlijmscherp sarcasme hield hij zijn maatschappij een spiegel voor.

Dat sarcasme is ongeëvenaard bij de opening van het boek, als Batavus Droogstoppel, makelaar in koffie, zijn intrede doet. (Koffie en kaas blijken als handelswaar goede thema's voor Nederlandstalige boeken te zijn.) Andere hoogtepunten in het boek zijn de toespraak voor de hoofden van Lebak en natuurlijk het verhaal van Saïdjah en Adinda. Ik heb het nog eens herlezen. Ik weet niet waar ik sterven zal.

Op het einde van het verhaal moet Max Havelaar, alias Edward Douwes Dekker, zich gewonnen geven. Hij neemt ontslag en voortaan is hij 'Sjaalman', een sjofele schrijver, sjouwend met een pak schrijfsels onder de arm. Als 17-jarige vond ik dat ontslag een logische consequentie, maar nu begrijp ik dat dat helemaal niet zo is. Ook wij zijn zeer creatief in het onvermijdelijk verklaren van wantoestanden.

Je kan je mening gemakkelijk wegrationaliseren: is het wel zo erg? Misschien ligt het aan de plaatselijke bevolking. Je kan beslissen om te blijven werken aan de binnenkant van het systeem, je kan zeggen dat het jouw fout niet is, enzoverder. Ik besef nu beter waarom die Sjaalmanfiguur nodig was. Het was voor Multatuli de enige manier om de ernstige gevolgen van zijn besluit in beeld te brengen. Tegelijk is het een manier om met zelfspot die persoonlijke verscheurdheid van zich af te schrijven.

We vergeten dat wat vandaag politiek correct is, dat vroeger helemaal niet was. En wat morgen politiek correct zal zijn, is vandaag nog niet bekend. Wie zijn de Multatuli's van vandaag? Het zijn mannen of vrouwen die met een pak schrijfsels rondlopen, schrijfsels die niemand interesseren.

Ik verwijs ook naar mijn blog: "Nederlands". Het is de taal waarin Multatuli dit werk schreef. Dat gebeurde trouwens in Brussel, niet in Amsterdam! Ik ken wel een Vlaamse identiteit en een Vlaamse cultuur. Misschien maak ik soms een typisch "Vlaamse" taalfout maar ik ken geen Vlaamse taal en mijn kinderen ook niet.

Dies irae

De mensheid komt ooit aan haar einde. Dat is een wetenschappelijk vaststaand feit, voor zover dingen kunnen vaststaan in de wetenschap. Ik herinner me nog heel goed de dag dat ik dat vernam als kind op de lagere school. Mijn ouders en mijn leraar trachtten me gerust te stellen: ikzelf zou het (waarschijnlijk) niet meer meemaken. Ze begrepen niet dat dat voor mij geen geruststelling was; ik kon me namelijk perfect inleven in de mensen die het wél reëel zullen meemaken.

Het werd allemaal begrijpelijker toen ik leerde hoe de kosmos en de mensheid in mekaar zaten. Er is de tweede hoofdwet van de thermodynamica die geleidelijk alle bruikbare energieverschillen zal doen verdwijnen en die ons heelal in een lauwe klomp ijzer zal omzetten. Verder hebben onze aarde en onze zon een eindige levensduur. Eventueel kunnen we nog proberen te ontsnappen naar een andere plaats, maar de vraag is of we dat tijdig gaan leren. De mensheid (of een nieuwe super-menselijke opvolger) kan ten onder gaan aan natuurcataclysmen zoals meteoorinslagen, komeetinslagen, zonne-expansies, vulkaanuitbarstingen, niet-bestrijdbare biologische plagen, zoals epidemies of nieuwe extreem succesvolle levensvormen. En omdat het over een lollig thema gaat vandaag,  kan ik hier nog het bezoek van buitenaards leven vermelden. We zijn dus al kwetsbaar genoeg.

In het licht  van de recente ecologieproblemen krijgen we daar nog heel wat risico’s bovenop. Sinds kort is de mensheid in staat er zelf een einde aan te maken. We weten best dat we niet goed bezig zijn: de uitputting van de bodem, de bezoedeling van de atmosfeer, het broeikaseffect, het gat in de ozonlaag, de verstoring van de zeeën enzoverder. De herdenkingen van de eerste wereldoorlog en de nieuwe spanningen in de Oekraïne geven aan het geheel een pre-apocalyptisch tintje. Goed beheer en verantwoordelijkheid zijn dus meer dan ooit aan de orde.

Beheer en verantwoording vormen ook een rode draad in het christendom. In de Bijbel wordt de mens vaak aangesteld als beheerder of rentmeester van kostbare zaken (de parabel van de talenten, de werknemers van de wijngaardenier, de verloren zoon, de aanstelling van Petrus). Bij de terugkeer van zijn heer moet de rentmeester dan rekenschap afleggen over datgene wat hij gekregen heeft, het is een typisch thema van deze novembermaand. De menselijke religieuze intuïtie sluit hier naadloos aan bij de wetenschappelijke bevindingen. Zorgzaamheid is dus meer dan ooit geboden.

Ik verwijs graag naar mijn eerder blogs: "Sustainability Engineering", “Heat”, "Kopenhagen" en “Biosfeer 2”.

Foto: European Space Agency (Rosetta mission) –  license text can be found at http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/igo/