Rechtvaardige Oorlog

In zijn boek Oorlog, hoe lang nog? vraagt Gerard Bodifée zich af of we niet allemaal dienstweigeraar zouden moeten worden, als we nog eens gevraagd worden ten strijde te trekken tegen een of andere aardse mogendheid. Bodifée verwijst naar de enorme destructieve kracht die van hedendaagse oorlogen uitgaat, niet in het minst ook door het gebruik van landmijnen die honderd jaar na de oorlog nog slachtoffers maken. Zijn suggestie ligt ook volledig in de lijn van de geweldloosheid die Jezus Christus in zijn leven bepleit heeft.

Het voorstel klinkt volstrekt utopisch. Maar in werkelijkheid hebben we dit ‘hoog’ gewetensniveau al bereikt. Als de Leuvense gezagsdragers vandaag aan de Leuvenaars zouden vragen om ten strijde te trekken tegen de Brusselaars, dan zouden eerstgenoemden dat beslist weigeren, zelfs als dit orde op zake zou stellen in het Brusselse beleid. Evenzo als aan de Belgen gevraagd zou worden tegen de Nederlanders op te trekken. Ik kan me dan niet voorstellen dat er geen dienstweigeraars zouden zijn. Er is dus heel wat veranderd in vijfhonderd jaar. Binnen Europa hebben we al een serieus vredesdividend: we moeten geen wapens meer kopen voor binnen-Europese oorlogen en we zijn dus klaar voor een Europees eenheidsleger met enorme schaalvoordelen. Of kunnen we de oorlog niet gewoon afzweren?

Jammer genoeg is dat laatste nog niet mogelijk. We zien ons nog wel ten strijde trekken tegen een aantal staten die wij nu nog als schurkenstaten bestempelen. Er bestaat nog een gerechtigd wantrouwen. Toen de premier van België stelde dat er een EU gezant voor Rusland zou moeten komen, was mijn eerste reactie: “Hoezo, is die er nog niet?” Talrijke politieke leiders in Europa willen eigenlijk niet onderhandelen met Rusland. We kunnen gerust beweren dat de oorlog in Oekraïne niet alleen het gevolg is van een autocratisch beleid in Rusland maar ook van een koppige onwil van de diplomatieke corpsen in Europa en in Rusland.

In the Armed Man zagen we al dat de kerkvaders in twintig eeuwen christendom met het idee van de rechtvaardige oorlog naar voren kwamen. Een rechtvaardige oorlog moest aan de volgende criteria voldoen.

Rechtvaardige Oorzaak: De oorlog moet defensief zijn, gericht op het stoppen van een "blijvende, ernstige en zekere schade" die door een agressor wordt toegebracht.

Legitieme Autoriteit: De oorlog moet worden verklaard en gecontroleerd door een bekwame, wettige autoriteit (bijvoorbeeld een staat of soeverein).

Juiste Intentie: De oorlog wordt gevoerd om vrede en rechtvaardigheid te herstellen, niet om territoriale verwerving of macht.

Laatste redmiddel: Alle vreedzame alternatieven (diplomatie, onderhandelingen, sancties) moeten uitgeput zijn.

Redelijke Hoop op Succes: De oorlog kan geen zelfmoordpoging zijn zonder kans op succes.

Proportionaliteit: De schade die de oorlog veroorzaakt mag niet groter zijn dan het kwaad dat wordt aangepakt

Het kan natuurlijk gebeuren dat een agressor niet aan de voorwaarden voldoet, maar dat een land onder agressie dat wél doet. Je zou kunnen stellen dat Rusland niet aan de voorwaarden voldoet maar Oekraïne wél. Toch kan men ook van Oekraïne zeggen dat er een probleem is. Er is vandaag geen redelijke hoop op succes en er zijn bedenkingen bij de proportionaliteit. Het lijkt me dat de schade aan het land groter is dan wanneer Oekraïne enkele gebieden zou afstaan, ook als dat indruist tegen de soevereiniteit van de volkeren. Het argument dat toegevingen agressoren aanmoedigen vind ik te zwak als het erom gaat verder bloedvergieten te vermijden. De economische kost is nu al onberekenbaar.

Ik verwijs ook naar mijn blog Pray for Peace.

Naschrift 28/5/2026: Intussen stelde paus Leo XIV dat er van een 'rechtvaardige oorlog' eigenlijk geen sprake kan zijn, wel van rechtvaardige vrede...

Foto: Duits kerkhof Langemark november 2025 ©Wim Lahaye

Leiderschap en offervaardigheid

Leven we in een tijdperk van maatschappelijke achteruitgang? Twintig jaar geleden konden we ons niet voorstellen dat de Verenigde Staten van Amerika een “terug-naar-de-middeleeuwen” beleid zouden voeren: afschaffing van vaccinaties - promotie van vet en vlees – promotie van huishoudelijke wapens - ontkenning van klimaatverandering - blokkering van de algemene ziekteverzekering. Een beleid van “De zwaksten moeten ervantussen”, zegt men in Antwerpen. De politiek richt zich niet alleen tegen de wetenschapsbeoefenaars, maar ook tegen de wetenschap zelf. Deugdzaamheid wordt als zwakheid afgedaan. Niemand maalt nog om flagrante leugens, zoals dat in dictaturen gebruikelijk is. Ook op het internationaal toneel zien we een terugval naar het recht van de sterkste.

Kijken in het oog van de slang kan verlammend werken. De democratische krachten reageerden tot dusver met ongeloof en immobilisme. Europa beweert dat het meer moet samenwerken, maar doet het vooralsnog niet op zichtbare wijze. Elk land blijft zijn eigen defensie potje koken met als resultaat dat het wapentuig drie maanden na aankoop niet meer werkt, en al helemaal niet zonder hulp van de leverancier.

Zolang de Europese lidstaten afgevaardigden blijven sturen die zich vooral “niet moeten laten doen” door de andere afgevaardigden, zal er weinig veranderen. De afgevaardigden moeten op Europees niveau verantwoording afleggen, niet aan de eigen lidstaat. Er moet een centraal EU commando komen. Als dat er niet komt, kan de Benelux een goed voorbeeld geven. (Ik geloof dat dit langzaam maar zeker ook gebeurt.)

Wat is er aan de hand? We hebben te lang in een nul-risico maatschappij geleefd. In een gepolariseerde maatschappij vindt links dat rechts offers moet brengen en omgekeerd. Dat wordt niet wijs gezegd, maar geschreeuwd met veel afkeer voor de tegenpartij. Waar we behoefte aan hebben is moreel leiderschap dat offervaardigheid toont door het voor te leven. Ik verwijs ook naar mijn blog The Re-Emergence of the West.

Wie minder in een leidinggevende positie staat, kan toch leiderschap tonen door gewoon onverstoorbaar door te zetten.

Foto: preekstoel OLV van Finisterrae kerk Brussel 2022 ©Wim Lahaye

Ronduit

In dit boek vertelt Caroline Pauwels ronduit over haar leven en werk als vrouw, moeder, communicatiespecialist, professor en rector aan de VUB. Het is geen informerend relaas. Het is vooral een beschouwend boek.

Caroline Pauwels was naar verluidt een aangename persoonlijkheid en in het boek is dat vooral te merken aan haar open hart voor de medemens. Ze stond genereus in het leven volgens de leuze van Rutger Bregman: de meeste mensen deugen. Ze was ook een grote fan van Hannah Arendt.

In het boek raakt zij het probleem aan van de kloof tussen academici en populisten. Enerzijds ziet zij in dat beide zijden in open debat moeten gaan en elkaar de hand moeten proberen reiken. Anderzijds ziet zij ook de problematiek ervan in. Het debat is zelden intellectueel. Het gaat niet over een confrontatie van originele intellectuele argumenten, eerder een van clichématige voorstellingen die vaak gepaard gaan met een totale afwezigheid van feitenkennis.

Is een debat misschien alleen mogelijk als beide zijden erkennen dat zij clichématige voorstellingen koesteren en dat gegevens en conclusies altijd betwistbaar zijn? Ik weet het niet maar ik deel wel Caroline Pauwels’ verbazing over al die mensen die menen te weten wat typisch is voor de islam of voor de Arabische cultuur. Als je diezelfde genieën vraagt wat zij weten over de christelijke cultuur, antwoorden zij zeer trots dat zij daar niets over weten, toch wel verbazingwekkend voor mensen die van hier zijn. (Dit is mijn persoonlijke observatie.) You are the enemy of what you ignore.

De auteur van Ronduit maakt zich ook zorgen over het feit dat nog weinig Europese politici het Europees project verdedigen.

Tenslotte heeft zij ook een groot hart voor Brussel en ze pleit ervoor om Brussel niet langer als een hellegat of failed city te beschouwen maar als een stad van groot potentieel.

Dit boek sluit goed aan bij twee andere boeken die ik al besprak, namelijk Wij denken wat u zegt en Het plezier van het zoeken.

Het Strijdtoneel van Europa

Het Strijdtoneel van Europa is een boek volgens het vertrouwde recept van Edward De Maesschalck. Het is een vervolg van Oranje tegen Spanje en omspant de periode 1648 – 1815, het tijdvak van (laat-)Spaanse, Oostenrijkse en Franse overheersing in de zuidelijke Nederlanden. Voor mij was dit een ideaal boek om dit gat in mijn historische kennis weg te werken. Ik kon kennismaken met een aantal merkwaardige staatsmannen –en vrouwen van die tijd, zoals daar zijn: de Graaf van Bergeyck, de Markies van Prié, Maria-Elisabeth en Maria-Theresia van Oostenrijk, Karel van Lotharingen en de beruchte keizer-koster Jozef II.

Het boek geeft een uitstekend tijdsbeeld waarmee je de oorzaken van de Brabantse Omwenteling kan begrijpen. Het is ook de tijd waarin het concept en de naam België tot stand kwam, hetgeen toch belangrijk is om de huidige toestand te begrijpen. Het boek is zoals zijn voorganger rijk geïllustreerd zodat de gelezen teksten wat langer in je geheugen kunnen blijven hangen.

Sommige stukjes van deze geschiedenis kan u ook vinden in De Strijd om de Stroom en in Waterloo 1815-1914.

Europa, Quo Vadis?

Ik verwijs graag naar mijn Engelstalige blog en hoop op een discussie tussen Europeanen van verschillende lidstaten.

Picture from Rostislav Glinsky / Shutterstock.com

In Europa

"Ik vind dat je, wat je kunt doen, ook móét doen" is de belangrijkste uitspraak die ik wil onthouden uit dit magnum opus van Geert Mak. De woorden komen uit de mond van een 58-jarige Roemeense professor die pas na 1990 een heleboel dingen kon doen die het grootste deel van zijn leven onmogelijk waren geweest.

Na wat in de twintigste eeuw gebeurde, zijn die woorden echter van toepassing op ons allen, Europeanen. Geert Mak toont dit meesterlijk aan door "idyllische" plaatsen te bezoeken als Dachau en Auschwitz, maar ook Tsjernobyl, Dresden, Stalingrad en Srebrenica. Het is geen opbeurend verhaal. Het is het verhaal van een eeuw van bloed en leugens.

Dit werk heeft twee grote verdiensten.

Eerst en vooral schetst het een tamelijk volledig beeld van de grote wreedheden van vorige eeuw, niet verwonderlijk met de holocaust als climax. Interessant is ook de analyse van wat dit mogelijk maakte, wetende dat de finale waarheid hieromtrent nooit helemaal te vatten is. De schrijver vermeldt naast het 'antisemitisme' ook de perverse gladheid van een gewetenloze bureaucratie, waarbij honderdduizenden de nodige opdrachten uitvoerden met geen ander doel dan carrière maken. Ter meditatie...

Ten tweede doet "In Europa" ons beseffen hoe de oostelijke helft van Europa na deze gruwel nog een halve eeuw gevangen bleef zitten in onderdrukking en leugen. (Het is nog niet helemaal voorbij in een aantal landen...) Alleen al daarom moeten ook wij, West-Europeanen, doen wat we kunnen doen, om terug te komen op het citaat van de Roemeense professor.

Ik herinner me hoe we kort na de stichting van de European Young Engineers in 1994 de Hongaren opnamen in onze groep. Ze kwamen van ver, ze spraken geen woord, communicatie was uiterst moeilijk, maar het belangrijkste was: ze waren er, op onze bijeenkomsten in Amsterdam, Brussel en Dublin. In het algemeen vind ik dat we in politiek en economie het maximum moeten doen voor Oost-Europa; ik weet niet wat dat "maximum" is, maar de huidige crisis is voor hen nog rampzaliger dan voor ons.

In Europa voel je aan dat bijna alle Europese volkeren nog de wonden likken van de vorige eeuw en dat praten nog moeilijk valt. Ietwat oneerbiedig gezegd, maar wellicht was daarom alleen een "reizende Hollander" in staat om dit karwei tot een goed einde te brengen.

Ik verwijs graag naar enkele andere blogberichten in dit verband, namelijk Onkel Wilhelm en Roemenië.

Onkel Wilhelm

"Onkel Wilhelm" of een kleine geschiedenis van Duitsland is een boek dat de moeite waard is te lezen. Het is een uitgave van Davidsfonds geschreven door Giovanni Peirs. De schrijver vertelt het levensverhaal van een familielid, "Onkel Wilhelm", die de geschiedenis van Duitsland beleeft van 1914 tot na de Duitse hereniging. Onkel Wilhelm was geboren in Namibië, bracht het grootste deel van zijn leven door in Berlijn, werd er predikant-pastor en heeft veel van zijn belevenissen opgetekend.

Het verhaal van deze naamgenoot is natuurlijk interessant omdat het zich afspeelt in een land waarin ik om beroepsredenen vaak vertoef. Het doet je beseffen dat wij in eigen land bijna niets weten over ons oostelijk buurland. Tegelijk ga je inzien dat de problematiek van het Duits (hardnekkig) nationalisme precies te wijten is aan een zeer recente (1870) en onzekere natievorming vanuit een complex veelvoud aan mini-staatjes.

Onkel Wilhelm maakt 4 regimes mee: het Keizerrijk (Bismarck), de Weimarrepubliek, het Naziregime en de DDR. De conclusie aan het einde van zijn levensverhaal is tegelijk pijnlijk en indrukwekkend: "Bij elke omwenteling die ik heb meegemaakt, heb ik moeten leren dat het vorige regime waardeloos (of crimineel) is geweest." en ook "Hoe komt het dat wij deze informatie altijd van anderen hebben moeten krijgen?". Als Onkel Wilhelm eindelijk van 'echte' vrijheid en democratie kan genieten, is zijn leven zo goed als voorbij.

Sinaia, Roemenië

Eurisy is een organisatie met zetel te Parijs die aan politieke beleidsverantwoordelijken de voordelen van satellietcommunicatie duidelijk maakt. Op 10 en 11 maart werd een workshop georganiseerd over lokaal en regionaal risicomanagement en het gebruik van satellietdiensten. Als case study werd de regio van Timiş County in Roemenië genomen omdat daar frequente overstromingen plaatsvinden. De workshop zelf werd in Sinaia, Roemenië gehouden. Namens EuroTeleServ kreeg ik de kans het nut van satellietnavigatiediensten in ramp getroffen gebieden te verduidelijken en dat in Roemenië, een land waar de meesten onder ons niet zo vaak komen.

Eerst iets negatiefs: Roemenië ziet er helemaal niet zo mooi uit als dit beeld van Sinaia doet vermoeden. De schade aangericht door het communisme en door een abrupte overgang naar een corrupt kapitalisme is enorm. Er is veel armoede. Niemand zou geloven dat dit land deel uitmaakt van de EU.

En nu het positieve: in dit soort meetings voel je hoe snel de wereld aan het veranderen is. Vandaag werken Europeanen broederlijk samen in het comité van de regios om de veiligheid van de bevolking te verbeteren. We trekken zonder visum naar Roemenië en praten met wie we willen. Dit was 20 jaar geleden nog ondenkbaar. Kijk hoe snel Zuid-Europa zich in de EU geintegreerd heeft. Er is dus hoop, ook voor Roemenië.

http://www.eurisy.org/