Alkibiades

(Geen echte spoilers hier, maar wie het boek sowieso zal gaan lezen, kan ook opteren voor een lectuur in totale onbevangenheid.)

2430 Jaar geleden stierf Alkibiades op het veld van eer, en wellicht gebeurde dat in deze erg toepasselijke novembermaand. Maar Alkibiades is niet dood. Wanneer Ilja Leonard Pfeijffer het graf van Alkibiades in Melissa (Klein-Azië) zal vinden, zal het graf leeg zijn. Het is Pfeijffers eigen schuld. Hij heeft met dit magnum opus Alkibiades even onsterfelijk gemaakt als Achilles en Odysseus. Een held heeft graf noch huis.

Dit is werkelijk een prachtig episch verhaal, een boek waarvan ik genoten heb. Ik kwam ermee terug op de plekken die we als jonge mannen met de rugzak bezocht hadden: de steden van Pamfylië, zoals Perge en Aspendos en de steden van Ionië, zoals Efeze, Milete, Priëne, en uiteraard ook Griekenland zelf. Het boek bevat alles wat mannen leuk vinden: filosofie, politiek, strategie, scheepvaart, vechtsport en nog een paar andere dingen die de volle overgave van lichaam en ziel vergen.

Met dit boek krijg je niet alleen een goed overzicht van de belangrijkste feiten in Athenes hoogdagen. Je gaat ook beter het verband zien bv. tussen de Peloponnesische oorlogen met Sparta en de oorlogen met de Perzen. Maar het boek is ook een geromantiseerd verhaal van een personage dat de hybris had zijn stempel te drukken op die gebeurtenissen.

Alkibiades koppelt grenzeloze ambitie, dadendrang en zelfvertrouwen aan elkaar. Het hoogste bereikt te hebben volstond voor hem niet als er bovendien ook niet de mogelijkheid bestond om dat op een onnavolgbare wijze te doen. Zelf ben ik altijd geïnteresseerd in de rol van de goden bij het sturen van leidinggevende figuren.

Zoals we al leerden bij Epictetus, moet je, zelfs in de diepste ellende, erop vertrouwen dat de goden het uiteindelijk goed met je voorhebben, ook al moet je, gezien de chaos in de Griekse godenwereld, soms lang wachten op dat uiteindelijk. Sokrates benadrukte als goede Stoïcijn dat het beter is onrecht te ondergaan dan onrechtvaardig te zijn. Alkibiades gelooft hem wel, maar zijn enige maatstaf voor het recht is het belang van Athene. Zijn persoonlijke ijdelheid is nooit strijdig met dat principe, simpelweg omdat hij de beste is.

Interessant en beklemmend voor ons is de teloorgang van de democratie. De democratie van Perikles kon maar bestaan omdat het volk Perikles zo sterk vertrouwde dat die zelf de heerschappij mocht uitoefenen. Vrijheid en individueel welzijn (de sterktes van Athene) bleken ook moeilijk te combineren met gemeenschapszin (de sterkte van Sparta). De bouw van het Parthenon steunde op het inzicht dat ‘de glorie van de publieke zaak voordeliger is voor burgers dan individueel welzijn in een vernederde staat’. Zit ons Avondland vandaag opgesloten in die tweede toestand, omdat het geen verbindend project heeft?

Het niet kunnen delen van macht leidde tot ochlocratie, oligarchie, dictatuur en uiteindelijk tot een moorddadige anarchie in de stad. Interessant en herkenbaar is de angst van de landadel voor nieuwkomers. Zeer hedendaags klinkt ook het relaas van Anteia die zich erover verbaasde hoe niemand nog opkeek van leugens en misdrijven.

De onvermijdelijkheid van oorlog werd eerder besproken in Vrede en oorlog. Scheepvaart op de Middellandse zee kwam ook voor in het levensverhaal van Paulus en in Hanno’s Wanderlust.

Wie zijn angst voor dikkere boeken wil overwinnen, moet hier zijn kans wagen. De kans dat je de draad verliest, is behoorlijk klein. De kans dat je niet meer kan stoppen, is behoorlijk groot.