Het floers dat de naties bedekt

In Jesaja 25, 6-10a lezen we: “Op deze berg zal Hij, de Heer der hemelse machten, de sluier verscheuren die ligt over alle volkeren, en het floers dat alle naties bedekt.” Jesaja gebruikt  meesterlijke beeldspraak voor het wanhopig verlangen naar een tijd van vrede, een hemels Jeruzalem. ‘Het floers’ waarvan sprake, betekent hier het rouwkleed dat weduwen droegen als hun echtgenoot gesneuveld was in de oorlog. In onze Vlaamse velden was het floers het typische ‘dentelle’, het kantwerk dat weduwen over gelaat en schouders droegen bij de begrafenis van hun gesneuvelde echtgenoot. Op de foto zie je hoe de soldatengraven een visueel kantwerk vormen over het land van Langemark in de streek van Ieper. Het floers dat de naties bedekt, kan dan staan voor het verdriet van alle achtergeblevenen in alle oorlogen.

Maar als Jesaja schrijft dat God de sluier zal verscheuren, dan bedoelt hij dat die sluier ook een belemmering is voor duurzame vrede. Er is niet alleen het verdriet, er blijft ook de heerschappij van de dood zelf: rancune, haat, laster, leugen, wederzijdse verdachtmaking, gevoel van onrecht en onvrede in de harten van de mensen. Die onvrede doet ons kiezen voor oorlogszuchtige leiders. We laten ons telkens opnieuw opzetten tegen onze vermeende vijanden en op die manier raken we telkens weer bedekt door het rouwkleed. De oorlogslogica houdt zichzelf in stand. We raken er niet van verlost.

Het is ongelooflijk hoe veel mensen in de sociale media meegaan in de oorlogsretoriek en zelfs in het regelrecht verspreiden van oorlogspropaganda. Ik zou het nog kunnen begrijpen van mensen die familieleden of huis verloren hadden in de oorlog maar ik kan het daarom nog niet goedkeuren. Maar mensen uit Vlaams-Brabant die haat prediken? Goed geschoolde mensen die hier in warme huizen wonen? Waarom doen zij dat? Waarom hebben zij bewondering voor oorlogszuchtige leiders, die met hun stoere praat vooral anderen naar het front willen sturen? De haat moet eerst verdwijnen voor er echte vrede kan komen. Een duurzame vrede kan er alleen komen met de koestering van vrede in het eigen hart.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Brothers in Arms, The Armed Man en naar De wedijver tussen de naties.

Foto: Duitse militaire begraafplaats “Studentenfriedhof” in Langemark november 2025 ©Wim Lahaye

Alkibiades

(Geen echte spoilers hier, maar wie het boek sowieso zal gaan lezen, kan ook opteren voor een lectuur in totale onbevangenheid.)

2430 Jaar geleden stierf Alkibiades op het veld van eer, en wellicht gebeurde dat in deze erg toepasselijke novembermaand. Maar Alkibiades is niet dood. Wanneer Ilja Leonard Pfeijffer het graf van Alkibiades in Melissa (Klein-Azië) zal vinden, zal het graf leeg zijn. Het is Pfeijffers eigen schuld. Hij heeft met dit magnum opus Alkibiades even onsterfelijk gemaakt als Achilles en Odysseus. Een held heeft graf noch huis.

Dit is werkelijk een prachtig episch verhaal, een boek waarvan ik genoten heb. Ik kwam ermee terug op de plekken die we als jonge mannen met de rugzak bezocht hadden: de steden van Pamfylië, zoals Perge en Aspendos en de steden van Ionië, zoals Efeze, Milete, Priëne, en uiteraard ook Griekenland zelf. Het boek bevat alles wat mannen leuk vinden: filosofie, politiek, strategie, scheepvaart, vechtsport en nog een paar andere dingen die de volle overgave van lichaam en ziel vergen.

Met dit boek krijg je niet alleen een goed overzicht van de belangrijkste feiten in Athenes hoogdagen. Je gaat ook beter het verband zien bv. tussen de Peloponnesische oorlogen met Sparta en de oorlogen met de Perzen. Maar het boek is ook een geromantiseerd verhaal van een personage dat de hybris had zijn stempel te drukken op die gebeurtenissen.

Alkibiades koppelt grenzeloze ambitie, dadendrang en zelfvertrouwen aan elkaar. Het hoogste bereikt te hebben volstond voor hem niet als er bovendien ook niet de mogelijkheid bestond om dat op een onnavolgbare wijze te doen. Zelf ben ik altijd geïnteresseerd in de rol van de goden bij het sturen van leidinggevende figuren.

Zoals we al leerden bij Epictetus, moet je, zelfs in de diepste ellende, erop vertrouwen dat de goden het uiteindelijk goed met je voorhebben, ook al moet je, gezien de chaos in de Griekse godenwereld, soms lang wachten op dat uiteindelijk. Sokrates benadrukte als goede Stoïcijn dat het beter is onrecht te ondergaan dan onrechtvaardig te zijn. Alkibiades gelooft hem wel, maar zijn enige maatstaf voor het recht is het belang van Athene. Zijn persoonlijke ijdelheid is nooit strijdig met dat principe, simpelweg omdat hij de beste is.

Interessant en beklemmend voor ons is de teloorgang van de democratie. De democratie van Perikles kon maar bestaan omdat het volk Perikles zo sterk vertrouwde dat die zelf de heerschappij mocht uitoefenen. Vrijheid en individueel welzijn (de sterktes van Athene) bleken ook moeilijk te combineren met gemeenschapszin (de sterkte van Sparta). De bouw van het Parthenon steunde op het inzicht dat ‘de glorie van de publieke zaak voordeliger is voor burgers dan individueel welzijn in een vernederde staat’. Zit ons Avondland vandaag opgesloten in die tweede toestand, omdat het geen verbindend project heeft?

Het niet kunnen delen van macht leidde tot ochlocratie, oligarchie, dictatuur en uiteindelijk tot een moorddadige anarchie in de stad. Interessant en herkenbaar is de angst van de landadel voor nieuwkomers. Zeer hedendaags klinkt ook het relaas van Anteia die zich erover verbaasde hoe niemand nog opkeek van leugens en misdrijven.

De onvermijdelijkheid van oorlog werd eerder besproken in Vrede en oorlog. Scheepvaart op de Middellandse zee kwam ook voor in het levensverhaal van Paulus en in Hanno’s Wanderlust.

Wie zijn angst voor dikkere boeken wil overwinnen, moet hier zijn kans wagen. De kans dat je de draad verliest, is behoorlijk klein. De kans dat je niet meer kan stoppen, is behoorlijk groot.

Het doopsel van Cornelius

Vandaag gedenken we het doopsel van de Romeinse honderdman Cornelius. Het verhaal staat beschreven in de Handelingen der Apostelen. Door de goddelijke Voorzienigheid komt Petrus in contact met de Romeinse honderdman Cornelius en een aantal gezellen. In hun bijzijn beleven ze allemaal een gevoel van goddelijke herkenning en verlichting, een tweede Pinksteren. Petrus roept het uit: “Nu besef ik pas goed dat er bij God geen aanzien des persoons bestaat!”

Het verhaal wordt soms uitgebeeld op doopvonten en in baptisteria, dat zijn vaak-achthoekige nevengebouwtjes van kerken die speciaal voor doopsels gebouwd werden. De afbeelding op de doopvont van de Sint-Bartholomeuskerk in Luik, gemaakt door Reinier van Hoei, is van een ontroerende schoonheid.

Het is een mijlpaal in het universeel worden van de Kerk. Het christen zijn wordt via een doopsel toegankelijk gemaakt voor alle mensen. Hoewel bekeringsijver al lang niet meer zoals vroeger wordt aanbevolen, belijden we toch dat onze Kerk ‘universeel’ is, dat wil zeggen, open voor iedereen, en tegelijk ook gericht op het heil van alle mensen. En wonderwel geldt dat dus ook voor diegenen die de Kerk de rug toegekeerd hebben of inmiddels onverschillig geworden zijn. Terugkeer naar de Kerk is dus altijd mogelijk, voor iedereen. Dat is nu eenmaal eigen aan het christendom.

Ik verwijs ook naar mijn blogs De schoonheid van het geloof en naar De troost van de kunst – de kunst van de troost

Foto: door Jean-Pol GRANDMONT - Eigen werk, CC BY-SA 2.5, Koppeling

De verrassende nabijheid van de hemel

Vandaag vieren we het feest van de aartsengelen. Al degenen die Michaël, Rafaël of Gabriël heten, mag je vandaag een gelukkige naamdag wensen. De Bijbelverhalen over de aartsengelen moesten de gelovigen moed doen scheppen. Ook al was dit leven een tranendal, er bestond een hemel om naar te verlangen. Die lag misschien niet direct binnen ons bereik, maar er waren wel wezens die ons op aarde konden komen bijstaan.

De hedendaagse mens heeft de materiële hemel alvast toegankelijk gemaakt met ruimteschepen. Je moet wel miljardair zijn om zelf je ticket te kunnen betalen. Toch is de hemelse heerlijkheid nog ver van ons verwijderd. In deze wereld zien we oorlog, honger en onrecht. Op de werkplaats ervaren we onenigheid en stress. In de gezinnen blijken we soms vreemden voor elkaar. Paulus zei het al: “De hele natuur kreunt en lijdt in barensweeën”. Ondanks of misschien net omwille van onze welvaart twijfelen we aan het voortbestaan van het Avondland.

De toegang tot de hemel lijkt aartsmoeilijk, maar is dat wel zo? Als Jezus zegt dat het voor de rijke moeilijker is in de hemel te komen dan voor een kameel om door het oog van de naald te kruipen, bedoelt hij niet dat het God is, die de toegang moeilijk maakt. Integendeel, het is de zelfgenoegzaamheid van de rijke zelf die de werkelijke belemmering is. De rijke belemmert zichzelf in de hemel te komen. Het is geen ijzeren poort die de doorgang belemmert. De hindernis is inwendig. Het Rijk Gods is een kwestie van kijken.

We moeten inderdaad op een andere manier naar de wereld leren kijken. We moeten oog hebben voor de aanwezigheid van engelen, dat zijn goede mensen onder ons. Het goede prijzen werkt aanstekelijk. We moeten oog hebben voor de wonderen die zich rondom ons voltrekken. We moeten vooral oog hebben voor het zijnswonder dat zich voor onze ogen manifesteert.

Zoek niet wat je al hebt. Heb je geen gouden lepels, dan kan je vandaag toch al rijstpap eten met inox lepels, hier op aarde. Erik Borgman bracht me dit inzicht in zijn boek Leven van wat komt. Het Rijk Gods is al ophanden. Ook de evangelist Johannes maakt het ons duidelijk. Het Rijk Gods werd door Jezus zelf afgekondigd. De Verlossing is er al en ze is niet omkeerbaar. Vrede zij u.

Ik verwijs ook naar mijn blog Geloven in het hiernumaals.

Foto: wijwater bekken Sankt Michaelskirche Munchen 2018©Wim Lahaye

Integriteit aan de universiteit

De democratisering van het onderwijs heeft naast grote voordelen ook een aantal nadelen gehad. Met het aantal studenten en studierichtingen groeide ook het aantal professoren en docenten. Men zocht naar manieren om ook bij de professoren en docenten het kaf van het koren te scheiden. Het gezonde mechanisme van de kwalitatieve peer review groeide uit tot de meer kwantitatieve benadering van “publish or perish”. Een factor die uit het oog verloren werd, is de academische integriteit. Integriteit staat altijd onder druk in een meritocratie. Integriteit aan de universiteit houdt in dat academici:

(1)   Eerlijk zijn over de inhoud die ze aanbieden. Die eerlijkheid houdt ook in dat men bescheiden blijft over de geldigheid en de maatschappelijke impact van de inhoud. Die inhoud kan best op een ‘wetenschappelijke’ manier geformuleerd worden. Suggestieve taal is in een wetenschappelijk artikel uit den boze.

(2)    Eerlijk zijn In de erkenning van de bronnen. Academici maken geen gebruik van plagiaat en zijn eerlijk bij het gebruik van Artificiële Intelligentie.

(3)    Eerlijk streven naar maatschappelijke relevantie in de keuze van onderzoeksonderwerpen. De reden is dat onderzoek werkingsmiddelen van de overheid, en dus van de ganse maatschappij opslorpt.

(4)    Gewetensvol zijn in het gebruik van hun tijd en hun bekendheid in de media. Een wijze professor maakt een afweging tussen maatschappelijke noodzaak en entertainment gehalte. Gaat het entertainmentgehalte te ver, dan zoekt de professor terug het eigen labo op, en niet de volgende TV-studio.

In de wetenschap staan de vaststellingen steeds boven de ego’s van de wetenschapsbeoefenaars. Wetenschap vergt nederigheid. Nederigheid is het beste antidotum tegen de afbrokkeling van het respect voor wetenschappelijk werk.

Of professoren links of rechts zijn, is eigenlijk niet belangrijk. Ze moeten het onderling natuurlijk wel eens raken over de inrichting van het onderwijs. Hoe belangrijk is het aanbieden van gelijke kansen, wetende dat alle studenten met een ongelijke achtergrond starten? Moet een universiteit een inclusief beleid voeren en is dat wel mogelijk met een gelijke behandeling van ongelijken? Als je kiest voor een ongelijke behandeling, zou je dat best niet onder de mat vegen, maar openlijk erkennen. We wensen de professoren alle succes in het oplossen van dit vraagstuk.

Integriteit is belangrijker dan competentie en competentie is belangrijker dan succes. Het is een principe dat ik eerder in deze blog de ongelijkheid van Confucius genoemd heb. En academische vrijheid is niet absoluut. Het is altijd vrijheid binnen de perken.

Ik verwijs ook naar mijn blog van vier weken geleden: De strijd om het hart van het kind.

Foto: bron KU Leuven | Rob Stevens

De ongemakkelijke stoel van het schuldgevoel

Op het eerste gezicht zou je denken dat met de godsdienst ook het schuldgevoel minder gecultiveerd wordt. Alleszins wordt kinderen op het hart gedrukt dat ze zich vooral nergens schuldig over moeten voelen, dit in tegenstelling tot het klimaat van schuld dat vroeger wel eens aan de internaten gecultiveerd werd. Individuele vrijheid staat nu centraal. Hebben we met het verlaten van God ook elk schuldgevoel achtergelaten?

We doen er weliswaar alles aan om geen pijn van schuldbesef te voelen, maar anderzijds vinden we toch dat anderen wel wat meer schuldgevoel zouden mogen hebben. We denken aan miljardairs, politici, en gebruikers van bedrijfswagens die op kosten van de maatschappij files mogen creëren. Een zeker schuldgevoel kan inderdaad heilzaam zijn, want iemand met schuldgevoel zal allicht meer initiatieven nemen om het in de toekomst beter te doen.

Maar dat laatste is nu net een belangrijke reden waarom we voor onszelf niet erg houden van schuldgevoel. Inderdaad, er kunnen implicaties zijn. Wie in het verleden anderen uitgebuit heeft of wie het milieu vervuild heeft, kan misschien niet anders dan een compensatie voorstellen aan zijn slachtoffers. Zo ontstond er recent nogal wat ophef rond de vraag of het westen zich schuldig mocht voelen aan de uitbuiting van de voormalige koloniën.

Vanuit de rechtse hoek werd heftig geprotesteerd. Rechts vond net dat we geen enkel schuldgevoel mochten koesteren. Daarbij werd merkwaardig genoeg niet verwezen naar de al bestaande ontwikkelingssamenwerking. Blijkbaar zijn we daar niet zo fier op. Er werd vooral de nadruk gelegd op de bijzondere verwezenlijkingen van het westen op wereldvlak. Men vond dat de koloniën eerder dankbaar moesten zijn tegenover hun moederlanden, tegenover ons dus. Het horrorscenario van terugbetalingen werd snel en efficiënt in de vergeetput gegooid, en ook voor links was dat een hele opluchting.

Er wordt nogal paniekerig gedaan. Een volledige schuldontkenning is gewoonlijk nadelig voor beide partijen. Een meer genuanceerd schuldbesef al dan niet in expliciete bewoordingen, maar zichtbaar aanleiding gevend tot gedragsverandering is waarschijnlijk heilzamer voor beide partijen. Gewoonlijk gaat de andere partij dan ook over tot een zeker schuldbesef, zoniet tot een verhoogd verantwoordelijkheidsbesef.

Men gaat er van uit dat sommige wandaden nooit te vergeven zijn. Het christendom ontkent dat; vergeten kan moeilijk zijn, maar vergeving is altijd mogelijk. Publieke schuldbelijdenissen kunnen zinvol zijn, op voorwaarde dat ze spontaan en sereen gebeuren, zonder misbruikt te worden voor politieke doeleinden.

Afbeelding bron: cartoon uit bizarrocomics.com via Facebook0

Aporofobie

Aporofobie betekent armoede-angst of armoede-aversie (*). Het maatschappelijk debat zou eigenlijk meer rond aporofobie moeten draaien dan rond racisme, want racisme is een gevolg van aporofobie en niet omgekeerd.

‘Rijken’ of ‘welgestelden’ die niet zo vrijgevig zijn, hebben vaak een afkeer van armoedzaaiers, en meestal ook van linkse intellectuelen. Dat is logisch. Onze maatschappij organiseert competities tussen ongelijken en deelt daarna de prijzen uit. De armoede ‘daagt de rijkdom uit’ en stelt die meritocratie in vraag. De rijke voelt armoede aan als een bedreiging van zijn positie. In geval van oproer of diefstal is die dreiging ook zeer reëel. Daarom zoeken rijken liefst elkaars gezelschap op. Dat leidt tot het matteüseffect en tot het daarvan afgeleide geografisch matteüseffect (denk aan de mooie villawijken in het Zoute). Rijken en welgestelden hebben er werkelijk alles voor over om niet te moeten leven tussen armoedzaaiers, en al zeker niet als die armoedzaaiers zeer herkenbaar zijn vanwege hun verschillend uiterlijk.

De ruk naar rechts die we in onze maatschappij waarnemen, heeft vooral te maken met de angst dat vrijgevigheid armoede aantrekt, en dat we in het Avondland overspoeld zouden kunnen worden door armoede, zeker als onze economie zo blijft slabakken. Ter geruststelling: dat gebeurt eigenlijk nu al, met zichtbare gevolgen in onze steden. Die angst is dus niet onterecht maar ze leidt momenteel tot verlamming. Die verlamming wordt veroorzaakt door het verziekte maatschappelijk debat.

Zowel bij de opiniemakers als bij de academici zijn er linkse en rechtse bubbels ontstaan die elkaar bekampen. Aan de rechterzijde beginnen groepjes wetenschappers zich opnieuw vragen te stellen waarvan we dachten dat ze allang beantwoord waren. Is intelligentie of bekwaamheid direct gelinkt aan ras of etnie? Is er ook een correlatie met culturele achterstand en/of godsdienstige aanhorigheid? Je zou denken dat het dan aan links is om het correcte verband met de harde sociaaleconomische werkelijkheid te leggen, maar neen hoor: voor de linkse groep mogen de vragen zelfs niet gesteld worden. Dat komt omdat de linkse elite inmiddels vasthangt in haar eigen meritocratie. Het Golem effect bestaat natuurlijk ook wel, maar aan de linkerzijde blijven de meesten in het racisme discours hangen. De rechtse groep verwijt de linkse dat de zaak zelfs niet onderzocht mag worden en breekt een lans voor de academische vrijheid. Of die vrijheid op een integere wijze gebruikt wordt, blijft een grote vraag.

Het werpt een schaduw over de sociale wetenschappen. Maar misschien moeten we het gepolariseerd debat zelf beschouwen als een maatschappelijk zoeken naar waarheid. De controverse zelf is dan de bron van waarheid. De sereniteit is wel heel ver weg. Op lange termijn zal het waarschijnlijk leiden tot een catharsis in de humane wetenschappen.

Ik verwijs naar mijn blogs De afkeer van ongemakkelijke waarheden en naar Armoede, oorzaak van alle problemen.

(*) Academische Stichting Leuven, Karakter 90, “Van armoede-angst tot armenhaat”, Ides Nicaise

Foto: Sint Thomas van Villanova, patroon van de collectanten, bron The Augustinians

De strijd om het hart van het kind

In deze laatste week voor de start van het schooljaar worden niet alleen de potloden gescherpt. Politiek links en politiek rechts wetten ook hun messen voor een nieuwe bloedige strijd en zoals ieder jaar draait die strijd om het hart van het kind.

Hierbij een voorsmaakje. In het Verenigd Koninkrijk ontstond in het voorbije jaar een controverse rond de legendarische TV serie Blackadder. In het onderwijs hadden een aantal leerkrachten gebruik gemaakt van deze serie om gebeurtenissen en sociale toestanden in Flanders fields toe te lichten. Politiek rechts vond dat niet kunnen. In de serie werd een loopje genomen met de Engelse heldenmoed en met de Engelse nationale gevoelens. Wereldoorlog I werd -in de serie- niet als een ‘rechtvaardige oorlog’ gepresenteerd, maar als waanzinnig resultaat van politieke en diplomatische onkunde.

Bevraagd naar zijn mening over deze beschadiging van de TV serie, stelde Tony Robinson (alias ‘Baldrik’, logischerwijze ook lid van de Labourpartij), dat de hele beschadigings-operatie eerder het onderwijskorps betrof dan de TV serie. Ik denk dat hij gelijk heeft. De politieke rechterzijde heeft geen vertrouwen in het onderwijskorps en bekritiseert het onderwijssysteem al jaren. De sneer naar Blackadder is eigenlijk bedoeld als een sneer naar de hedendaagse leraars en hun opvattingen. Zijn leraars dan niet wijs genoeg om zelf te bepalen hoe zij hun leerstof aanbrengen?

We herkennen dit. Ook bij ons rommelt het daarover tussen links en rechts. En dat was in mijn schooltijd ook al het geval. De inzet van de strijd is niet geheel onbelangrijk. Het gaat over de politieke voorkeuren van onze kinderen en die voorkeuren bepalen de maatschappij van morgen. Als wij straks onze oude dag beleven, zal er dan geld zijn voor ouderenzorg, voor Patriot raketten, voor de bestrijding van de Amerikaanse eik of zullen anderen die beslissingen voor ons nemen vanuit Moskou of Teheran? Bij politiek rechts overheerst een gevoel dat linkse elementen de kinderen indoctrineren met hun denkbeelden. Vroeger ging het over Marxisme, vandaag over klimaatactivisme en migratie. Politiek links voelt die weerstand en steekt met de hulp van de pers een tandje bij in de ‘bewustmaking’, die daardoor inderdaad doctrinaire kenmerken is gaan vertonen. Dat werkt averechts en dat hebben ze aan de linkerzijde nog niet goed begrepen. Het gaat allang niet meer over opinies.

Het doel van het onderwijs moet zijn de grove simplificaties in de sociale media te kunnen doorzien. Ook hooggekwalificeerde academici blijken dit vandaag niet te kunnen of moeten we zeggen: niet te willen? Agressieve tweets miskennen de dubbelzinnigheid van de gegevens waarover de beleidsmakers beschikken. Ze miskennen ook de dilemma’s en de paradoxen waarvoor elke beslissingnemer zich geplaatst kan weten. Het onderwijs moet dus meer aanbieden dan kennis, gemeten met punten.

Het moet (1) ook de waarde van overleg en maatschappelijke betrokkenheid bijbrengen. (2) het belang van een maatschappelijk ondersteunde ethiek bijbrengen (3) karaktervorming en deugdzaamheid bijbrengen. Tot die deugdzaamheid behoren ook de wijsheid en de academische integriteit.

Inzake punt (3) zou het onderwijs ook een soort ‘heilige gedrevenheid’ moeten bevorderen. Kennis zonder gedrevenheid is waardeloos. Gedrevenheid kan een karaktertrek worden door het brengen van offers. Heilige gedrevenheid wijst erop dat de aandrijver niet de persoonlijke ambitie is maar een spiritueel goed dat boven het individu staat. In het godsdienstig onderwijs is dit ‘de Geest’ door wie wij ons laten leiden. Cultuur en godsdienst lijken misschien nutteloos in een technologische maatschappij maar ze kunnen net zinvol zijn voor de hoger beschreven doelstellingen. En een Blackadder serie kan ik zeker aanbevelen om de problematiek van leiderschap te begrijpen. Onderwijs is niet alleen leren kennen of leren doen, maar ook en vooral: leren willen.

Links en rechts zijn het niet alleen oneens over de inhoud van het onderwijspakket. Ze zijn het ook oneens over de inrichting van het onderwijs: de noodzaak van gelijke kansen en / of de noodzaak van een bijgestuurde inclusiviteit. Daar zullen we het over hebben als het hoger onderwijs over vier weken van start gaat.

Afbeelding: de laatste week van Augustus is ook de week van kerkvader Augustinus. In onze Abdij van Park begroet hij je bij het binnenkomen in de kerk. Je kan hem herkennen aan zijn hart dat hij hier in zijn rechterhand draagt.

Team Musclé

Team Musclé – “Een gespierd team” is wat een collega – opdrachtgever uit Toulouse in 1995 dringend nodig had vanuit de bedrijfsvestiging in Antwerpen. Hij vertelde dat enkele grondstations in Klein-Azië uitgevallen waren omdat onze geleverde toestellen een foutieve meetwaarde doorstuurden. Het probleem sleepte wat aan en vergde dringend diepgaande analyse en doortastend praktisch handelen.

Ik werd met een oudere collega op het vliegtuig gezet en eerlijk gezegd, dat was toch wel een stresserende ervaring, want we hadden geen idee van de moeilijkheden die we konden verwachten. Maar vaak is het zo dat je iets meer kan als je voor het onmogelijke staat en deze leerrijke ervaring is me vooral bijgebleven omwille van de gevleugelde woorden team musclé van onze opdrachtgever in Toulouse. Het deed me stilstaan bij de kritische succesfactoren van een team.

Een eerste kritische succesfactor is de complementariteit van de teamleden. De ene heeft kennis; de andere heeft kunde. De ene is een communicator; de andere een doener. In technische omgevingen zie ik vaak een enorme meerwaarde ontstaan in de samenwerking tussen oudere en jongere medewerkers. De ambachten in de Vlaamse steden wisten dit vijfhonderd jaar geleden ook al.

Een tweede kritische succesfactor is het vertrouwen tussen teamleden. Goede teamleden geven elkaar nooit de schuld als het misloopt, omdat ze weten wat ze voor elkaar betekend hebben. Liever schuld nemen dan schuld geven. Accountability wordt dat ook wel eens genoemd.

Tenslotte heeft elk team bezieling nodig. Die bezieling komt niet uitsluitend van de leider, ook al speelt de leider er een belangrijke rol in. Ik verwijs naar mijn blog Soulmade. 

Aan een goede samenwerking in een hecht team gaan vaak momenten van gedeelde kwetsbaarheid vooraf. Daarmee bedoel ik dat de teamleden vaak al voor hetere vuren en gemeenschappelijke vijanden gestaan hebben. Ze weten uit gedeelde onzekere momenten dat ze op elkaar kunnen vertrouwen.

Wat je uiteindelijk als individu of als team kan, kan niemand weten. Het is te vergelijken met het evangelie van vorige zondag. Het ultieme vertrouwen is het vertrouwen op Christus. Ik verwijs ook naar mijn blogs Bij het scheiden van de markt en La confiance en soi. In het Engels heb ik ook een verwante blog over het verhaal van Nehemia.

Image by Louise Olesen from Pixabay

On a souvent besoin d’un plus petit que soi

Deze wijsheid komt uit een fabel van Jean de la Fontaine, de leeuw en de rat. Het is een oprechte aansporing om nederig te blijven en er zich bewust van te zijn dat we soms hulp nodig hebben van iemand die ‘kleiner’ is. Het voordeel van het gebruik van de fabel als verhaal genre is hier dat het wel duidelijk is dat de rat kleiner is dan de leeuw; kwantitatief kan dat alvast niet ontkend worden.

Maar er is een probleem als we dit principe toepassen op onze medemens, zoals bij fabels de bedoeling is. De titelzin bevat immers een impliciete veronderstelling, namelijk dat er wel wat mensen bestaan die ‘kleiner’ zijn dan wij. In puur werelds opzicht is dat misschien wel zo, als we tenminste meten met de gebruikelijke oppervlakkige criteria als inkomen, aanzien, bekendheid, schoonheid en gezondheid. Maar in de christelijke leer zijn we allemaal voor God gelijk en bestaat er dus helemaal geen plus petit que soi! Forget the ranking! Ook al is de uitspraak misschien oprecht, ze verraadt subtiel een hoogmoedige ingesteldheid van de spreker.

Dat is ook wat het verhaal van de barmhartige Samaritaan wil zeggen. Je kan hulp nodig hebben van iemand waarvan je denkt dat die de mindere is, maar die blijkt dat uiteindelijk helemaal niet te zijn. Integendeel, de Samaritaan was -in werelds opzicht- bemiddeld genoeg om jouw verblijf te betalen nadat je zelf beroofd was. Bovendien was hij als mens goed en barmhartig. Het oppervlakkig oordeel van kleinheid dat je over de Samaritaan geveld had, zat dus helemaal fout.

Vandaag 4 augustus gedenken we Jean-Marie Vianney, de pastoor van Ars. Het was in alle opzichten een kleine man, zowel wat betreft gestalte als wat betreft talenten, eigenlijk de meest gewone dorpspastoor van een afgelegen dorp. Kan je vandaag nog minder aanzien genieten? Toeristen in West-Vlaanderen vragen zich wel eens af wie dat vreemde kereltje is als zij zijn beeltenis zien. In de Kerk is hij de patroon van alle zielzorgers geworden, en daarmee impliciet ook van pausen en bisschoppen.

Hoewel de kerkelijke hiërarchie bij definitie van het woord natuurlijk wel een ranking kent, is dat niet zo in haar erkenning van heiligheid van mensen en van immateriële waarden. De pastoor van Ars is vandaag misschien minder bekend of minder vereerd maar hij is even heilig als Petrus of paus Johannes Paulus II. Dat geldt ook zo voor vieringen. De kleinste eucharistieviering in het meest achterlijke dorpje is even heilig als de grootste eucharistieviering met de paus in Rome. Als deelnemer zit je overal even goed. Er is niemand in Rome die daaraan twijfelt. De gelijkheid voor God manifesteert zich op die manier ook reeds in onze aardse werkelijkheid. En dat is net zo mooi. 

Image by dozemode from Pixabay 

De Trein der Traagheid

Deze novelle van Johan Daisne stond geboekstaafd als model voor het magisch realisme. Het was verplichte lectuur voor de leerlingen van het Sint-Albertuscollege te Heverlee-Haasrode. Het is een verhaal waarin de schrijver / lezer telkens opnieuw zichzelf ontmoet. Ik dacht er in mijn verdere leven vaak aan terug, en dan vooral om uit te maken of aankomende belangrijke gebeurtenissen mij op dat moment vooral vervulden van inertie of van psychisch automatisme.

Leek het magisch realisme mij eerst bevreemdend, zo vloeien magie en werkelijkheid nu steeds meer samen, zodat het magische realisme meer en meer een pleonasme is gaan worden. Bevreemdend is eerder hoe mijn waarneming van de werkelijkheid steeds meer gefocust is geraakt op het vergankelijke, het transitoire, de passages van mijlpalen en de ontwikkeling van intergenerationele liefde.

Ik denk er wel eens aan wanneer ik vanuit Heverlee de trein naar Waver neem, of wanneer ik 's avonds terugkeer. Un soir, un train.

Foto bron: https://fine-arts-museum.be/nl/de-collectie/paul-delvaux-avondtrein 

Het teken aan de wand

In the Armed Man stelden we al vast dat we in een tijd leven waarin zelfs journalisten zich voorstander tonen van bewapening en oorlog, zoniet van krachtige oorlogsretoriek. Men zou kunnen denken dat dit enigszins ongewoon is, omdat de doorgaans links getypeerde journalisten weinig ophebben met de retoriek van rechtse ijzervreters. De constante is wel dat in tijden van economische achteruitgang, onheilsprofetieën populair zijn, en zelfs terecht, omdat oorlog inderdaad in de lucht kan hangen.

Op dit schilderij van Rembrandt zien we de Babylonische koning Belsazar tijdens een drinkgelag verschrikt opkijken wanneer een zichtbare hand een “teken aan de wand” schrijft. Alleen de profeet Daniël kan het teken uitleggen: de dagen van Belsazar waren geteld; hij was “gewogen en te licht bevonden”. Belsazar zou dezelfde nacht nog sneuvelen onder het geweld van Meden en Perzen. Dit Bijbelverhaal levert maar liefst twee populaire uitdrukkingen aan de Nederlandse taal (teken aan de wand, gewogen en te licht bevonden).

Het teken aan de wand suggereert niet dat Belsazar zich te weinig bewapend had of dat hij militair tekortschoot. Het ontbrak hem aan morele integriteit, in zijn drinkgelag gebruikte hij bewust uit de tempel geroofde bekers om Jeruzalem te vernederen. Het was allemaal een gevolg van het feit dat hij de verkeerde god aanbad.

In plaats van te pleiten voor meer bewapening in lijn met de waan van de dag, doen we er misschien beter aan eerst en vooral te pleiten voor morele integriteit. Dat kan betekenen: afzien van eet- en drinkgelagen, stimuleren van leiderschap en ondernemerschap in Nehemia’s geest en waken over de tijden en de zeden. Die bekering is nodig zowel bij de leiders als bij het volk.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Vrede en oorlog en naar The Re-emergence of the West. 

Afbeelding: Het feestmaal van Belsazar door Rembrandt van Rijn - www.nationalgallery.org.uk : Home : Info, Publiek domein, Koppeling

De zorg gaat door het dak

De zorgsector komt geregeld in het nieuws. Er is iets eigenaardigs aan de hand met onze samenleving. Enerzijds klinkt een luide roep naar hoog performante, hooggekwalificeerde arbeidskrachten. Anderzijds gaan de kosten in de zorg helemaal door het dak. Misschien is het een toevallige combinatie maar macro-economisch en budgettair bekeken zit dat natuurlijk helemaal fout. We kunnen het wel wijten aan de vergrijzing van de bevolking.

Maar hoe komt het dat zoveel jongeren in allerlei vormen van zorg, bijvoorbeeld in bijzondere jeugdzorg, terechtkomen? Hoe komt het dat zoveel mensen arbeidsongeschikt worden? En waarom heeft iedereen nu naast zijn huisdokter en zijn tandarts, ook een psycholoog, een dermatoloog, een osteopaat, een specialist voor alles en nog wat?

Gedeeltelijk heeft dat te maken met het grote succes van de geneeskunde en de zorg. We leven langer en we ontmoeten dus meer kwaaltjes voor we onze laatste adem mogen uitblazen, en dat terwijl we nog snel de Machu Picchu, de Taj Mahal, de Chinese Muur en het Sydney Opera House willen bezoeken. We willen elk risico op een ongeneeslijke ziekte kunnen uitsluiten. Ook onze performantie moet altijd optimaal zijn en dat betekent dat elke drupneus een operatie kan vergen. Kinderen gaan nu ook al preventief naar de psycholoog.

Ik denk dat onze doorgedreven prestatiedwang inderdaad de behoefte aan zorg verhoogd heeft. We moeten in optimale conditie zijn. Mannen en vrouwen in kroostrijke gezinnen moeten bijna het onmogelijke doen om in onze meritocratie mee te draaien. Dat breekt vaak relaties in gezinnen, zowel tussen echtgenoten onderling als tussen ouders en kinderen. Die gebroken relaties leveren heel wat samenlevingsproblemen op, zelfs criminaliteit. De verering van de Mammon brengt zoals gewoonlijk meer kosten dan baten met zich mee.

De mensen in de zorgsector hebben een slechte verhouding tussen loon en arbeidslast. Ze lopen een hoog risico op burn-out. Er is ook een risico op ontmenselijking in een context van doorgedreven ziekenhuis/ zorghuis management.

Het is vandaag de feestdag van Sint-Kamiel alias de heilige Camillus de Lellis, de patroon van de zorgwerkers. Het is een goede dag om te reflecteren over enkele vragen. Op welke manier kunnen wij de zorg-dragers, inclusief de mantelzorgers in onze maatschappij bijstaan? Kunnen we naast de zeven werken van fysische barmhartigheid ook eens tijd maken voor de tien geestelijke werken van barmhartigheid? Kunnen we wat meer dankbaarheid tonen aan de zorgers in ons midden? En kunnen we onze luide roep naar meer performantie niet wat milderen ten voordele van wie ‘echt’ zorg nodig heeft? En kunnen we tenslotte de kleinere groep profiteurs van het systeem nog bekeren, en dan liefst in hun diepste binnenste, zonder dwang van buitenaf?

De genezing van de lamme is een prachtig wonderverhaal uit het evangelie. Maar het wonderlijke aan dit verhaal is vooral dat vier vrienden het onmogelijke doen voor hun lamme vriend: ze torsen hem op het dak en brengen hem door een gat in het dak tot bij Jezus. Ook hier ging de zorg door het dak, maar dan van boven naar onder. Een grote daad van liefde en geloof die ook Jezus opgevallen was. De evangelist schrijft: “Hij was getroffen door hun geloof” en suggereert daarbij dat de vier zorgdragers Hem minstens even hard ontroerd hebben als de lamme zelf.

Zie ook mijn blogs Borderline Times en Zie de mens .

Ik schrijf deze blog graag naar aanleiding van de verjaardag van mijn moeder, Ingrid Van Hoof, kampioen van de zorgdragers.

Afbeelding: Verzorgen van zieken, met dank aan kunstenaar Egbert Modderman. Dit werk maakt deel uit van de werken van barmhartigheid in de Martinikerk te Groningen.

Wat niet zachtmoedig gezegd kan worden, is de waarheid niet

In deze blog definieer ik twee vormen van taal. Er is de taal van de macht en er is de taal van de waarheid.

De taal van de macht leerde je vroeger ongewild kennen op de speelplaats. Nu hoor je ze op politieke fora, in de sociale media en in kranten en tijdschriften die een specifieke politieke groepering vertegenwoordigen. De taal is niet gericht op het overdragen van informatie. Het is een taal die vooral de belangen van de schrijver / spreker ondersteunt. Het is een taal van verdachtmaking en minachting, een taal die oordeelt, een taal die winnaars afkondigt en verliezers bespot.

Daarnaast is er de taal van de waarheid. De taal van de waarheid vind je overal, zelfs op de speelplaats, maar ze klinkt niet zo luid en ze houdt geen rekening met de waan van de dag. De taal van de waarheid is erop gericht het algemeen belang te bevorderen. De taal van de waarheid wordt gebruikt met veel liefde voor de lezer / luisteraar.

Paus Leo XIV stelde al dat waarheid geen eigendom is om afgebakend te worden. De waarheid is een goed om te delen. In zijn encycliek Magnifica Humanitas rekent de paus af met het postmodernisme. Het postmodernisme houdt niet zo van de taal van de waarheid omdat het niet gelooft in waarheid. Het is een strekking die een somber mensbeeld cultiveert. Volgens het Johannesevangelie was Pontius Pilatus ook een postmodernist. Als Jezus zegt dat Hij van de waarheid komt getuigen, antwoordt Pilatus smalend: “Wat is waarheid?”.

Paus Leo erkent wel dat de waarheid niet altijd voor de hand ligt, maar hij schrijft dat de Kerk allen die eerlijk zoeken naar waarheid, goedheid en schoonheid als dierbare bondgenoten beschouwt in de verdediging van de waardigheid van iedere persoon en in de zorg voor de Schepping. Hij opent daar ook de deur naar degenen die zich niet tot ‘onze’ Kerk bekennen. De taal van de waarheid wordt hier met liefde en met zachtmoedigheid gesproken.

Als we dus twijfelen of een bepaalde waarheid mag of moet gezegd worden, moeten we ons de volgende vraag stellen: “Kan ik dit op een zachtmoedige manier zeggen?”. Als het antwoord ja is, moeten we het zachtmoedig zeggen. We denken vaak dat dat de andere partij niet zal overtuigen maar het tegendeel is waar. Zachtmoedigheid genereert vertrouwen, weliswaar kan dat niet zonder geduld. Als het antwoord neen is (ik kan het niet op een zachtmoedige manier zeggen), dan is het waarschijnlijk de waarheid niet. En dan is het verstandiger te zwijgen, tenminste als je liever spreekt met gezag dan met macht.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Waar een wil is, is een weg naar waarheid en naar Macht en Gezag.

Image Montecassino Abbey by Valter Cirillo from Pixabay

Jeanne d’Arc

Dit boek van Edward De Maesschalck vertelt het merkwaardige, waar gebeurde verhaal van Jeanne d’Arc, waarbij gebruik gemaakt werd van een aantal goede historische bronnen, o.a. het procesmateriaal van haar veroordeling (1431) en dat van haar eerherstel (1456).

Het verhaal is merkwaardig omdat Jeanne als kwetsbare maagd erin slaagt een oorlog te doen kantelen. Het toont het belang aan van psychologie, geloof en bijgeloof in oorlogsvoering.

De moed van Jeanne is letterlijk legendarisch te noemen. Tegelijk is zij vroom, menselijk en integer, in de zin dat zij herhaaldelijk pleit voor mededogen tegenover krijgsgevangenen en terughoudendheid na overwinningen.

Merkwaardig is ook hoe de diepe ellende van een volk een soort messianistische verwachting kan creëren. In de diepste wanhoop van het Franse volk ontdekt Jeanne dat zij geroepen is om de kroonprins van Frankrijk tot overwinning en kroning te brengen, een roeping die zij tot haar bittere levenseinde zal blijven waarmaken. Er is wel gelijkenis met de messianistische verwachtingen van het volk Israël en met het publiek optreden van Jezus.

Maar wat me in dit verhaal het meest zal bijblijven, is de vaststelling dat er ook in de laatste levensdagen van Jeanne, mensen in haar omgeving waren (zoals de hoofdgriffier Guillaume Manchon) die geloofden in haar onschuld en die haar subtiel of openlijk steunden op gevaar van eigen leven. Het heeft misschien niet mogen baten, maar zelfs in de diepste duisternis ('De Profundis') ben je nooit helemaal alleen. Maar het maakte haar levenseinde daarom niet minder gruwelijk. Beata virgo qui sperat in eo.

Ik verwijs ook naar mijn blogs over de wreedheid van groepen en over leiderschap en offervaardigheid. Klik op de geschiedenis link hieronder voor andere geschiedenisblogs.

Foto 2: Jeanne d'Arc standbeeld in de Notre Dame kathedraal te Parijs 2026 ©Wim Lahaye

Stilte in de Vlaamse Beweging

Stilte kan gezond zijn. Stilte kan je doen stilstaan bij moeilijke vraagstukken.

Eén daarvan is de Vlaamse Beweging. Je hoort er niet veel van. Twee factoren hebben daarin een rol gespeeld:

1. De mislukking van de uitvoering van het Catalaanse referendum voor onafhankelijkheid. Dit deed inzien dat de 'Jacobijnse' staten niet zo snel onafhankelijkheid zullen toekennen aan regio's die daarom vragen. En al zeker niet als die regio's ook welvarend zijn.
2. De deelname van een politieke partij van de Vlaamse Beweging aan de Belgische federale regering. Dit deed de Vlaamse Beweging inzien dat er ook kan gewerkt worden aan de binnenkant van het Belgische systeem. Het is iets wat onze grootvaders in de Vlaamse Beweging nooit gelukt was, en nu is het werkelijk mogelijk, zij het met een permanente dreiging van onbestuurbaarheid.

De tijd is voorbij dat Vlamingen met de pet in de hand in de hal moesten wachten alvorens ze in Brussel ontvangen konden worden. Het minderwaardigheidscomplex is er langzaam maar zeker uitgegroeid.

Maar tegelijk is ook de doelstelling van de Vlaamse Beweging niet meer zo precies gedefinieerd als twintig jaar geleden. Naast een onafhankelijk Vlaanderen kan dat ook zijn: een confederaal België, of nog beter: een confederale Benelux. Het laatste is wellicht een utopie maar het draagt mijn voorkeur weg.

Ik verwijs ook naar mijn blogs: Waarom (niet) onafhankelijk? en De herinnering is een vorm van hoop.

Image by Heiko Stein from Pixabay

Magnifieke mensheid

Het moest er ooit van komen. Voor het eerst in mijn leven heb ik een encycliek gelezen. Drie dingen zijn mij daarbij opgevallen.

Ten eerste, de prachtige vergelijking die paus Leo XIV maakt tussen het verhaal van de Toren van Babel en het verhaal van Nehemia. Beiden zijn verhalen uit het Oude Testament. Met de Toren van Babel wil de mensheid een gebouw oprichten dat tot in de hemel reikt. Maar de menselijke hybris tegenover God leidt ertoe dat ieder zijn eigen taal spreekt. Het is geen teamwork; iedere mens zorgt voor zichzelf zoals in onze meritocratie gebruikelijk is. Het bouwwerk is gedoemd te mislukken. Daartegenover staat het verhaal van Nehemia. Hij is de Joodse raadgever van de Perzische koning Artaxerxes en laat ondanks veel tegenwerking de stadsmuren van Jeruzalem heropbouwen. Het is een prachtig verhaal van projectleiderschap en ploeggeest. Merkwaardig is dat Nehemia's verhaal vooral een lange gedetailleerde opsomming is van alle mensen die aan het project hebben bijgedragen. Je voelt dat dat een hoofdbekommernis is van de schrijver, wellicht Nehemia zelf: ere wie ere toekomt. De twee verhalen zijn markante metaforen voor de dilemma’s waar technische projectleiders in informatietechnologie mee te maken krijgen. Dit is bijzonder inspirerend voor mijn dagelijks werk.

Ten tweede was er de verwachte inpassing in de levende traditie van Rerum Novarum, de encycliek van voorganger paus Leo XIII over de sociale leer van de kerk. Magnifica Humanitas is geen geïsoleerd document over artificiële intelligentie. Het gaat ruimer ook over digitalisatie en het gebruik van technologische hulpmiddelen. Worden ze gebruikt ter exploitatie van de medemens of voor het algemeen welzijn? Het antwoord maakt integraal deel uit van de sociale leer van de kerk. We moeten het onrecht benoemen. De tekst zet zich uitdrukkelijk af tegen het postmodernisme, de hedendaagse niet-aflatende verneinung van goedheid, waarheid en schoonheid. Magnifica humanitas kiest resoluut voor een positief mensbeeld.

Tenslotte viel me op met welke grondigheid en zorg dit document geschreven werd. Vele zelfstandige naamwoorden werden ingekleurd met gepaste bijvoeglijke naamwoorden. Zo is er het bijvoeglijk naamwoord magnificus – magnifiek of prachtig. Het betekent niet hetzelfde als magnus – groot. Magnificus is wat groot gemaakt werd, en voor de Kerk betekent dat grootgemaakt door God: prachtig dus. Het woord verwijst ook naar het Magnificat, een Maria gebed dat de laatste jaren een bijzondere spirituele betekenis gekregen heeft binnen de Kerk, dankzij een herwaardering van de mariale devotie.

Ik verwijs ook naar mijn blog Kerk in opbouw van 2013, waarin ik de wens uitdruk dat de Sagrada Familia geen Toren van Babel mag worden, zeer passend in deze context.

Foto: Sagrada Familia basiliek te Barcelona, afbeelding van Lusia via Pixabay 

Vrede en oorlog

Idealisme en realisme zijn niet elkaars tegengestelden. Het zijn twee keerzijden van dezelfde medaille die toont hoe we onze wereld zouden wensen en hoe die wereld werkelijk is. Na een eerder idealistisch boek over oorlog gelezen te hebben, is het goed ook eens een boek met realistische ondertoon te lezen. Ook al kenden sommige wereldrijken relatieve perioden van vrede, oorlog lag altijd al op de loer.

Ik ken niet al zijn werken, maar voor Jonathan Holslag is dit wellicht zijn magnum opus. De auteur verhaalt met grote eruditie de grote oorlogen in de grote ruimtetijd die onze wereldgeschiedenis is. En dat gaat dan van de Olmeken tot de Han-Chinezen en van de oude Egyptenaren tot de Amerikanen in Afghanistan. Een belangrijke observatie is dat elke wijziging in militaire of economische verhoudingen tussen grootmachten een risico op oorlog inhield.

Holslag relativeert lange periodes van vrede in grote wereldrijken en doet dat natuurlijk ook voor onze huidige licht gespannen vrede in het avondland. Alle rijken kennen blijkbaar periodes van morele, economische en militaire opgang en verval, met oorlog in het begin en op het einde, en als het even kan nog daartussenin. Als er dan toch vrede was in het rijke centrum van een wereldrijk, werd die vaak betaald met oorlogvoering aan verre buitengrenzen met volkeren die door de heersende volkeren als barbaars bestempeld werden.

Er is niets nieuws onder de zon. Er is gelijkenis tussen de strijd van de Romeinen tegen de Parten en onze strijd tegen IS. Het zou ons tot meer samenwerking binnen Europa en een pro-actievere diplomatie moeten aanzetten. En wellicht is het tijd voor slimmere vormen van bewapening en weerbaarheid.

Ik verwijs ook naar mijn blogs Logboek der lage landen, Romeinen en Barbaren, De strijd tussen patriciërs en plebejers en andere blogs over vrede.

Rechtvaardige Oorlog

In zijn boek Oorlog, hoe lang nog? vraagt Gerard Bodifée zich af of we niet allemaal dienstweigeraar zouden moeten worden, als we nog eens gevraagd worden ten strijde te trekken tegen een of andere aardse mogendheid. Bodifée verwijst naar de enorme destructieve kracht die van hedendaagse oorlogen uitgaat, niet in het minst ook door het gebruik van landmijnen die honderd jaar na de oorlog nog slachtoffers maken. Zijn suggestie ligt ook volledig in de lijn van de geweldloosheid die Jezus Christus in zijn leven bepleit heeft.

Het voorstel klinkt volstrekt utopisch. Maar in werkelijkheid hebben we dit ‘hoog’ gewetensniveau al bereikt. Als de Leuvense gezagsdragers vandaag aan de Leuvenaars zouden vragen om ten strijde te trekken tegen de Brusselaars, dan zouden eerstgenoemden dat beslist weigeren, zelfs als dit orde op zake zou stellen in het Brusselse beleid. Evenzo als aan de Belgen gevraagd zou worden tegen de Nederlanders op te trekken. Ik kan me dan niet voorstellen dat er geen dienstweigeraars zouden zijn. Er is dus heel wat veranderd in vijfhonderd jaar. Binnen Europa hebben we al een serieus vredesdividend: we moeten geen wapens meer kopen voor binnen-Europese oorlogen en we zijn dus klaar voor een Europees eenheidsleger met enorme schaalvoordelen. Of kunnen we de oorlog niet gewoon afzweren?

Jammer genoeg is dat laatste nog niet mogelijk. We zien ons nog wel ten strijde trekken tegen een aantal staten die wij nu nog als schurkenstaten bestempelen. Er bestaat nog een gerechtigd wantrouwen. Toen de premier van België stelde dat er een EU gezant voor Rusland zou moeten komen, was mijn eerste reactie: “Hoezo, is die er nog niet?” Talrijke politieke leiders in Europa willen eigenlijk niet onderhandelen met Rusland. We kunnen gerust beweren dat de oorlog in Oekraïne niet alleen het gevolg is van een autocratisch beleid in Rusland maar ook van een koppige onwil van de diplomatieke corpsen in Europa en in Rusland.

In the Armed Man zagen we al dat de kerkvaders in twintig eeuwen christendom met het idee van de rechtvaardige oorlog naar voren kwamen. Een rechtvaardige oorlog moest aan de volgende criteria voldoen.

Rechtvaardige Oorzaak: De oorlog moet defensief zijn, gericht op het stoppen van een "blijvende, ernstige en zekere schade" die door een agressor wordt toegebracht.

Legitieme Autoriteit: De oorlog moet worden verklaard en gecontroleerd door een bekwame, wettige autoriteit (bijvoorbeeld een staat of soeverein).

Juiste Intentie: De oorlog wordt gevoerd om vrede en rechtvaardigheid te herstellen, niet om territoriale verwerving of macht.

Laatste redmiddel: Alle vreedzame alternatieven (diplomatie, onderhandelingen, sancties) moeten uitgeput zijn.

Redelijke Hoop op Succes: De oorlog kan geen zelfmoordpoging zijn zonder kans op succes.

Proportionaliteit: De schade die de oorlog veroorzaakt mag niet groter zijn dan het kwaad dat wordt aangepakt

Het kan natuurlijk gebeuren dat een agressor niet aan de voorwaarden voldoet, maar dat een land onder agressie dat wél doet. Je zou kunnen stellen dat Rusland niet aan de voorwaarden voldoet maar Oekraïne wél. Toch kan men ook van Oekraïne zeggen dat er een probleem is. Er is vandaag geen redelijke hoop op succes en er zijn bedenkingen bij de proportionaliteit. Het lijkt me dat de schade aan het land groter is dan wanneer Oekraïne enkele gebieden zou afstaan, ook als dat indruist tegen de soevereiniteit van de volkeren. Het argument dat toegevingen agressoren aanmoedigen vind ik te zwak als het erom gaat verder bloedvergieten te vermijden. De economische kost is nu al onberekenbaar.

Ik verwijs ook naar mijn blog Pray for Peace.

Naschrift 28/5/2026: Intussen stelde paus Leo XIV dat er van een 'rechtvaardige oorlog' eigenlijk geen sprake kan zijn, wel van rechtvaardige vrede...

Foto: Duits kerkhof Langemark november 2025 ©Wim Lahaye