Heldhaftige woede

Op 17 februari 1600 werd Giordano Bruno tot de brandstapel veroordeeld op last van de Romeinse inquisitie. Het was de typische straf die op ketterij stond. Hij werd daarmee een held van het vrije denken voor vrijdenkers algemeen, en in het bijzonder ook voor de humanistische beweging.

Tegelijk moet het een man van controversen geweest zijn. Overal waar hij kwam maakte hij zich vijanden met zijn uitgesproken standpunten. Controverse begint vaak bij een uitdrukking van verontwaardiging rond een bepaalde gebeurtenis of waarheid. Iemand drukt daarmee een heldhaftige woede uit. Maar voor een controverse zijn er altijd twee partijen: een partij die aanstoot geeft en een partij die aanstoot neemt.

De controverse is vaak de motor van vooruitgang. Het doet denken aan de destructieve creatie van Joseph Schumpeter. Oude standpunten moeten vernietigd worden om nieuwe en betere tot stand te brengen. Uiteindelijk gaat het over waarheid zoeken met een mechanisme van dialectiek.

Controverse is nodig om de massa dichter bij de waarheid te brengen. Controverse vergt soms overdrijving van de kant van de aanstootgever, waardoor deze zich soms van de waarheid verwijdert. De massa neemt dat dan kwalijk. Het gaat vaak over gevoelige onderwerpen. Als zodanig moeten we controversiële figuren soms dankbaar zijn dat zij de controverse aandurven.

Maar moeten we daarom onze controversiële politici dankbaar zijn? Sommigen streefden alleen hun eigenbelang na, en dit omwille van de aandacht die met controverse gepaard gaat. Die levert stemmen op. Controverse, alleen om aandacht te krijgen, riskeert de waarheid geweld aan te doen.

Maar ook Johannes de Doper en Jezus Christus waren controversiële figuren. Ze zochten daarbij niet de aandacht of het eigenbelang, wel de waarheidsvinding en de bekering van hun omgeving. En dat lijkt met Giordano Bruno ook wel zo geweest te zijn en daarom krijgt hij toch een beetje genade van de geschiedenis.

Ik verwijs ook naar mijn blog De transformatieve kracht van berserker woede. We wisten ook al dat controverse zeer gemakkelijk ontstaat, omdat verstandige en weldenkende mensen blijkbaar tot volledig tegengestelde standpunten kunnen komen.

Afbeelding: standbeeld Giordano Bruno te Nola (I)