De ongemakkelijke stoel van het schuldgevoel

Op het eerste gezicht zou je denken dat met de godsdienst ook het schuldgevoel minder gecultiveerd wordt. Alleszins wordt kinderen op het hart gedrukt dat ze zich vooral nergens schuldig over moeten voelen, dit in tegenstelling tot het klimaat van schuld dat vroeger wel eens aan de internaten gecultiveerd werd. Individuele vrijheid staat nu centraal. Hebben we met het verlaten van God ook elk schuldgevoel achtergelaten?

We doen er weliswaar alles aan om geen pijn van schuldbesef te voelen, maar anderzijds vinden we toch dat anderen wel wat meer schuldgevoel zouden mogen hebben. We denken aan miljardairs, politici, en gebruikers van bedrijfswagens die op kosten van de maatschappij files mogen creëren. Een zeker schuldgevoel kan inderdaad heilzaam zijn, want iemand met schuldgevoel zal allicht meer initiatieven nemen om het in de toekomst beter te doen.

Maar dat laatste is nu net een belangrijke reden waarom we voor onszelf niet erg houden van schuldgevoel. Inderdaad, er kunnen implicaties zijn. Wie in het verleden anderen uitgebuit heeft of wie het milieu vervuild heeft, kan misschien niet anders dan een compensatie voorstellen aan zijn slachtoffers. Zo ontstond er recent nogal wat ophef rond de vraag of het westen zich schuldig mocht voelen aan de uitbuiting van de voormalige koloniën.

Vanuit de rechtse hoek werd heftig geprotesteerd. Rechts vond net dat we geen enkel schuldgevoel mochten koesteren. Daarbij werd merkwaardig genoeg niet verwezen naar de al bestaande ontwikkelingssamenwerking. Blijkbaar zijn we daar niet zo fier op. Er werd vooral de nadruk gelegd op de bijzondere verwezenlijkingen van het westen op wereldvlak. Men vond dat de koloniën eerder dankbaar moesten zijn tegenover hun moederlanden, tegenover ons dus. Het horrorscenario van terugbetalingen werd snel en efficiënt in de vergeetput gegooid, en ook voor links was dat een hele opluchting.

Er wordt nogal paniekerig gedaan. Een volledige schuldontkenning is gewoonlijk nadelig voor beide partijen. Een meer genuanceerd schuldbesef al dan niet in expliciete bewoordingen, maar zichtbaar aanleiding gevend tot gedragsverandering is waarschijnlijk heilzamer voor beide partijen. Gewoonlijk gaat de andere partij dan ook over tot een zeker schuldbesef, zoniet tot een verhoogd verantwoordelijkheidsbesef.

Men gaat er van uit dat sommige wandaden nooit te vergeven zijn. Het christendom ontkent dat; vergeten kan moeilijk zijn, maar vergeving is altijd mogelijk. Publieke schuldbelijdenissen kunnen zinvol zijn, op voorwaarde dat ze spontaan en sereen gebeuren, zonder misbruikt te worden voor politieke doeleinden.

Afbeelding bron: cartoon uit bizarrocomics.com via Facebook0